.png){kind=logo}
Улаанбаатар /МОНЦАМЭ/. Булган аймгийн Баян-Агт сумын Шарга багийн нутагт Шивээт Улааны хөшөөт цогцолбор дурсгал хэмээх эртний нүүдэлчдийн түүхэнд хамаарах тайлга тахилгын зориулалттай байгууламж бий. Уг цогцолбор дурсгал нь Засгийн газрын 2020 оны 01 дүгээр сарын 08-ны өдрийн Жагсаалт батлах тухай 13 дугаар тогтоолоор Улсын хамгаалалтад байх түүх, соёлын үл хөдлөх дурсгалын жагсаалтад багтсан Монголын соёлын өв юм.
Энэхүү цогцолбор дурсгалыг уулын оройн хадыг тэгшлэн засаж түүн дээр өмсгөж барьсан бөгөөд зүүнээс баруун тийш сунасан гонзгой дөрвөлжин зохиомжтой, хоёр хэсэгт зааглагдсан хүрмэн чулуун хэрэм бүхий зүүн тийш харсан байгууламж. Байгууламжийн хэмжээ нь 120х45 метр. Байгууламжийн дээр хүрмэн чулуу ашиглан хийсэн хүн чулуун хөшөө, арслан, хонь зэрэг олон хөшөө бий.
Тус дурсгалыг анхлан 1912 онд Финляндын эрдэмтэн Густав Иохан Фон Рамстедт олж илрүүлэн дэлхийн эрдэмтдийн сонорт хүргэжээ. Түүний дараа 1927 онд буриад эрдэмтэн Балжи Бамбаев газар дээр нь үзэж тэмдэглэсэн байна. Мөн онд нутгийн иргэн Дамдинсүрэн уг дурсгалын тухай тусгай захидалыг Судар бичгийн хүрээлэнд ирүүлсэн байдаг.
Улмаар 1956 онд Ц. Доржсүрэн, 1976 онд ахмад эрдэмтэн академич Д.Цэвээндорж, В.В.Волков, С.Н.Кореневский, 1977 онд С.Г.Кляшторный, С.Харжаубай, 1996 онд В.Е.Войтов , 1997 онд Д. Баяр, В.Д.Кубарев, 2005 онд Б.Напил, 2007 ба 2015 онд З.Самашев, Л.Цэвээндорж, Д.Баяр, А.Энхтөр, А.Онгар, Г.Киясбек, А.Мирхат, Б.Напил, 2015 онд Д.Кыдырали, Г.Бабаяров нарын судлаач тусгайлсан судалгаанууд хийсэн байдаг.
2016-2019 онд ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн (Археологийн хүрээлэн), Казахстан улс дахь Олон Улсын Түрэг Академи хамтарсан хээрийн шинжилгээний анги тус газарт археологийн малтлага судалгаа хийж дурсгалын бүтэц, зохион байгуулалтыг нарийвчлан судалж эхэлсэн, судалгаа одоо үргэлжилж байгаа юм байна. Хээрийн шинжилгээний ангийг Монголын талаас Археологийн хүрээлэнгийн Дундад зууны судалгааны салбарын эрхлэгч доктор (Ph.D), дэд профессор А.Энхтөр, Казахстан улсын талаас Д.Кыдирали нар удирдан ажиллажээ.
Малтлага судалгааны үр дүнд энэхүү байгууламж нь үүдний гаднах хөшөө чулууны суурь, зүүн хэрэм (тавцан), баруун хэрэм, найман талт байгууламж, хөшөө чулууд гэсэн хэсгээс бүрдэж байгааг тогтоожээ. Байгууламжийг тойрсон нийт 11 цонжтой. Байгууламжийн үүд зүүн зүгт харсан ба 496 см хэмжээтэй. Байгууламжийг барихдаа байгалийн хад чулууг тэгшилж засаад хонхор газруудыг чулуугаар дүүргэж хоёр талын хэрмийн ханатай чацуу тэгш тавцан болгон зассан нь малтлага судалгааны үр дүнд тогтоогдсон байна. Баруун хэрэм, зүүн хэрмийн адил баригдсан хэдий ч 60 см өндөрт байрладаг. Зүүн буюу өмнөд хэрмээс баруун талын хэрэм өөд гарах тусгай хоёр замтай. Малтлага судалгааны явцад хүн чулуу 2 ширхэг, 3 ширхэг арслангийн хөшөөг шинээр олж илрүүлэн бүртгэж, баримтжуулан улсын хамгаалалтад авчээ. Арслангийн хөшөөнүүдийн хоёрыг гүюгийн хамт дүрсэлсэн онцлогтой байжээ.
Шивээт Улааны цогцолбор дурсгалыг ихэнх эрдэмтэд өмнө нь хожуу Түрэгийн хаант улсын Кутлуг хаан (Элтэрис)-ийн хүндэтгэлд зориулсан хэмээн үздэг байсан бол сүүлийн үеийн лабораторийн болон харьцуулсан судалгаагаар 667-691 оны үед хамаарах Тэлэ-Уйгурын удирдагч нарт холбогдоно хэмээн үзэж байна.
Соёлын яамнаас цаашид ШУА-тай хамтран Шивээт Улааны хөшөөт цогцолбор дурсгалын судалгаа шинжилгээний ажлыг үргэлжлүүлж, ил музей байдлаар ашиглахаар төлөвлөж байгаа юм байна.
Эх сурвалж: МОНЦАМЭ агентлаг Ш.Батболд
