Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн санаачилгаар хэрэгжиж буй “Эрүүл монгол хүн” үндэсний хөдөлгөөний хүрээнд Улсын Их Хурлын Нийгмийн бодлогын байнгын хороо, Эрүүл мэндийн яамнаас хамтран өнөөдөр /2024.12.17/ зохион байгуулсан “Нийгмийн сэтгэл зүйн тулгамдсан асуудал” үндэсний зөвлөгөөн салбар хуралдаануудаар үргэлжлэв.

Нэгдүгээр салбар хуралдаан “Сэтгэцийн эрүүл мэнд ба хүний нөөц, салбарын мэргэжилтнүүдийн тулгамдсан асуудал” сэдвийн доор болж, Эрүүл мэндийн яамны Нийгмийн эрүүл мэндийн бодлогын газрын дарга Л.Баттөр Сэтгэцийн эрүүл мэндийн чиглэлээр мэргэшсэн хүний нөөцийг бэлтгэх асуудлыг хөндөн илтгэл танилцуулав.

Сэтгэцийн эрүүл мэндийн үндэсний мэргэжилтэн бэлтгэсэн түүх 1932 оноос эхтэйг тэрбээр илтгэлийнхээ эхэнд онцлов. 1932-1934 онд анх удаа сэтгэцийн тусламж үзүүлэх бага, дунд мэргэжилтэн бэлтгэх зорилгоор 44 хүнд 116 цагийн хичээл зааж, тэдний 21 нь давтан сургалтад хамрагдан сувилагчаар ажиллах болсон байна. Харин 1960-1961 онд сэтгэл мэдрэлийн эмчийн мэргэжил олгох 4 сарын курсыг анх удаа зохион байгуулж 26 эмчийг сургаснаас 11 нь сэтгэцийн эмчээр ажилласан түүхтэй аж.

1996 оноос ДЭМБ-ын зөвлөмжийн дагуу анхан шатны тусламжийн түвшинд сэтгэцийн эрүүл мэндийн тусламж үзүүлэх болсноор өрхийн эмч нарыг сургаж эхлэн, 1996-2007 онд Улаанбаатар хот, 21 аймгийн 2500 гаруй эмч, эмнэлгийн мэргэжилтэнд “Сэтгэцийн эрүүл мэндийн анхан шатны тусламж үйлчилгээ” сэдэвт сургалтыг ажлын байранд нь хийжээ. “Сэтгэцийн эрүүл мэндийн үндэсний хөтөлбөр-II”-ын хүрээнд хийсэн хөндлөнгийн үнэлгээгээр сургагдсан мэргэжилтнүүдийн 80 хувь нь ажлын байраа өөрчилсөн нь тодорхой болжээ. Тэрбээр сэтгэцийн эрүүл мэндийн чиглэлээр ажиллах төрөлжсөн нарийн мэргэжилтэн бэлтгэх хүний нөөц дутмаг, сэтгэцийн эмч, эмнэлгийн мэргэжилтний ажлын орчны аюулгүй байдал бүрэн хангагдаагүй зэрэг тулгамдаж буй асуудал болон цаашид авч хэрэгжүүлэх арга хэмжээний талаарх саналаа танилцуулсан.

Мөн хуралдаанд Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагын Монгол дахь суурин төлөөлөгчийн газрын Халдварт бус өвчин хариуцсан мэргэжилтэн С.Болормаа Сэтгэцийн эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээний чиг хандлага, бусад салбарын хамтын ажиллагааны талаар мэдээлэл танилцуулав. ДЭМБ сэтгэцийн эрүүл мэндийн асуудлаар хоёр удаагийн тайлан гаргасныг тэрбээр дурдаад, дэлхийн нийт хүн амын 970 сая гаруй нь буюу найман хүний нэг нь сэтгэцийн ямар нэг тулгамдсан асуудалтай гэсэн судалгаа бийг тодотгов. Мөн 100 нас баралтын 1 нь амиа хорлолт, амиа хорлогчдын 58 хувь нь 50-иас доош насныхан байна хэмээсэн.

Тэрбээр сэтгэцийн эрүүл мэндийн хамгаалагч болон эрсдэлт хүчин зүйлүүдийн талаар, ДЭМБ-аас гаргасан сэтгэцийн эрүүл мэндийн талаар 2013-2030 он хүртэл баримтлах бодлогын баримт бичгийн тухай, тус байгууллагаас гаргасан ажлын байран дээр сэтгэцийн эрүүл мэндийг дэмжих зааварчилгааны талаар мэдээлэл өглөө. Монгол Улсын Боловсролын их сургуулийн Боловсрол судлалын сургуулийн Нийгмийн ажил, арга зүйн тэнхимийн эрхлэгч, доктор, дэд профессор Т.Цэндсүрэн “Сэтгэцийн эрүүл мэнд ба нийгмийн ажилтан” сэдвээр илтгэл тавьсан.

Доктор Т.Цэндсүрэн манай улс дахь нийгмийн ажлын хөгжил, нийгмийн ажилтны хэрэгцээ өсөн нэмэгдэж буй шалтгаан, нийгмийн ажил сэтгэцийн эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээтэй хэрхэн холбогдох талаар болон цаашдын хамтын ажиллагааны төлөв, чиглэлийн талаар танилцуулсан юм. Түүнчлэн Монгол Улсын Боловсролын их сургуулийн Сэтгэл судлал, арга зүйн тэнхимийн эрхлэгч, Сэтгэл судлалын доктор Г.Галсанжамц “Сэтгэл судлаачийн үүрэг оролцоо, ажлын байр” сэдвийн хүрээнд мэдээлэл хүргэв. Тэрбээр сэтгэл судлаач мэргэжилтэн бэлтгэх хөтөлбөр, сэтгэл судлаачийн компетенц, сэтгэл судлаачийн ажлын байр, мэргэжлийн хөгжлийн асуудлаар мэдээлэл танилцуулсан.

Зөвлөгөөний хоёрдугаар салбар хуралдаан “Нийгмийн сэтгэл судлалын тулгамдсан асуудлууд болон судалгааны үр дүн” сэдвийн хүрээнд өрнөлөө. Салбар хуралдааныг Улсын Их Хурлын Нийгмийн бодлогын байнгын хорооны дарга Л.Энхнасан удирдан явуулав. Энэхүү хуралдаанд “Когнос Интернэйшнл” ХХК-ийн захирал, судлаач Ө.Эрдэнэчимэг “Өсвөр үе, залуусын эрүүл мэнд, зан үйлийн судалгааны тайлан” сэдвээр илтгэл тавив. Тус компани судалгаандаа Монгол Улсын дөрвөн бүсийг төлөөлүүлэн Ховд, Өвөрхангай, Дорноговь, Сүхбаатар аймгууд, нийслэлийн Сүхбаатар, Баянзүрх дүүргийн 15-24 насны хүүхэд, залуусыг хамруулсан байна.

Судалгаанд оролцогсдын өөрийгөө үнэлэх үнэлэмж дунджаас дээгүүр түвшинд гарсан боловч 33.4 хувь нь амиа хорлох тухай бодож үзсэн ба 34.3 хувь нь амиа хорлохыг оролдсон байна. Хөдөө суманд амьдардаг өсвөр насны охид сэтгэцийн эрүүл мэндийн асуудлаараа бараг ярилцдаггүй, зарим охид төрсөн эгч, итгэж болох найзтай байсан бол ярих байсан ч найзууд нь хэлсэн зүйлсийг нь цааш ярьдаг тул нууцаа дэлгэхийг хүсдэггүй гэжээ. 15-17 насны хөвгүүд хичээл сургууль, үе тэнгийн дээрэлхэлт, бусадтай харьцуулагдах зэргээс стресс авдаг бол 18-19 насны хөвгүүд хайр дурлал, ирээдүйд санаа зовних, сургуульд орох зэргээс стресстэхийн зэрэгцээ үүнийгээ ганцаараа шийдэхийг оролдож, өөрөө шийдвэр гаргах хандлагатай гэсэн дүгнэлт судалгаанаас гарсан байна. Дараагийн илтгэлийг Анагаахын шинжлэх ухааны үндэсний их сургуулийн Анагаах ухааны сургуулийн Сэтгэцийн эрүүл мэндийн тэнхимийн дэд профессор, доктор Д.Оюунсүрэн тавив. Залуус болон насанд хүрэгчдийн сэтгэлзүйн тулгамдсан асуудлын талаарх илтгэлдээ тэрбээр, сэтгэцийн эрүүл мэндийн мэдээллийн 1800-2000 дугаарын утсанд ирсэн дуудлагад хийсэн дүн шинжилгээг танилцуулсан юм. Сүүлийн таван жилийн хугацаанд уг утсанд ирсэн нийт дуудлагын 82.5-92.3 хувийг насанд хүрэгчдийн дуудлага эзэлжээ.Тэдгээр дуудлагын дийлэнх хэсгийг архины шалтгаант сэтгэцийн асуудал, нойрны өөрчлөлт, гэр бүлийн асуудал, сэтгэл гутрал, сэтгэл түгшилттэй холбоотой дуудлагууд ирсэн байна. 20-39 насны залуусын дунд сэтгэл түгшилт илүү байдаг бол 20-29 насныхан сэтгэл гутралд илүү автаж байна. Мөн эрчүүдэд дунд зэргийн сэтгэл гутрал илүү илэрдэг бол эмэгтэйчүүдэд хүндэвтэр сэтгэл гутрал илэрч байжээ. Мөн амиа хорлолтын асуудал энэ насныхны сэтгэлзүйн тулгамдсан асуудлуудын нэг болоод байгааг доктор Д.Оюунсүрэн дурдаж, 15-34 насныхны нас баралтын 23.9-28.9 хувийг амиа хорлолт эзэлж байгааг онцолсон юм.

Геронтологийн үндэсний төвийн мэргэжилтэн, анагаах ухааны магистр С.Гантуяа ахмад настны сэтгэлзүйн тулгамдсан асуудлуудын талаар илтгэж, ДЭМБ-ын эрүүл насжилтын зорилтууд, дэлхийн 35 оронд хэрэгжээд эхэлсэн ICOPE буюу ахмад настны цогц тусламжийн моделийг танилцуулсан юм. Тус салбар хуралдааны дөрөв дэр илтгэлийг Монгол улсын гавьяат багш, Монголын сэтгэл зүйчдийн нийгэмлэгийн тэргүүн, шинжлэх ухааны доктор, профессор Ш.Батсүх тавив. Нийгмийн сэтгэлзүйн тулгамдсан асуудлуудыг хөндсөн илтгэлдээ тэрбээр, нийгэмд оршин байгаа хүмүүсийн сэтгэл зүйн эрүүл мэнд, харилцаа, хандлага, үнэт зүйлс, зан үйл зэрэгт сөргөөр нөлөөлж буй хүчин зүйлсийг нийгмийн сэтгэлзүйн тулгамдсан асуудал гэж тодорхойлоод, сэтгэл зүйн дарамт ба стресс, гэр бүл, хамт олны харилцааны асуудал, сэтгэл зүйн эрүүл мэндийн асуудал, соёл, үнэт зүйлийн зөрчил, боловсролын асуудал, нийгмийн шударга бус байдал гэхчлэн нэрлэсэн юм. Эдгээр сөрөг хүчин зүйлсийг тэрбээр эдийн засаг, өртөг зардлын хохирол, сэтгэцийн эрүүл мэнд, зан үйлийн эрсдэл зэрэг олон талаас нь дүгнэсэн юм.

Цаашид нийгмийн сэтгэлзүйн асуудлыг нарийвчлан судлах, сэтгэлзүйн үйлчилгээний эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх, сэтгэлзүйч мэргэжилтэн бэлтгэдэг тогтолцоог шинэчлэх, мэргэжилтнүүдийг бэлтгэх, олон нийтийн сэтгэлзүйн боловсролыг дээшлүүлэх хөтөлбөр хэрэгжүүлэх, тусламж үйлчилгээний хүртээмжийг нэмэгдүүлэх, нийгмийн болон салбар хоорондын хамтын ажиллагааг дэмжиж хөгжүүлэх шаардлагатайг доктор Ш.Батсүх дурдлаа.

Гурав дахь салбар хуралдаан “Сэтгэцийн эрүүл мэнд ба бусад салбарын уялдаа” сэдвийн доор өрнөсөн. Салбар хуралдаанд Зэвсэгт хүчний жанжин штабын Суртал хүмүүжил, сэтгэл зүйн хангалтын хэлтсийн хурандаа Ү.Хүрлээ, зэвсэгт хүчний салбарт ажиллагсдын сэтгэл зүйн тулгамдсан асуудлын талаар, Сэтгэцийн эрүүл мэндийн үндэсний төвийн Сэтгэц-нийгмийн эрүүл мэндийн албаны мэргэжилтэн, сэтгэцийн эмч Ж.Гантулга, Мансууруулах бодис болон сэтгэцэд нөлөөлөх эм бэлдмэлд хамааралтай хүмүүсийн тулгамдсан асуудлын талаар илтгэл танилцуулав. Мөн Нийслэлийн Аддиктологийн төвийн дарга Д.Ганбат, архинд донтох эмгэгийн байдал, сэтгэц нийгмийн сэргээн засах төвийн үйл ажиллагааны талаар мэдээлэл танилцуулсан юм.

Мөн Монголын сэтгэл зүй, сэтгэц хэмжил зүйн үндэсний хүрээлэнгийн сэтгэл зүйч-психометрикч Б.Жавзан Тоглоомын хамаарал /цахим ба мөрийтэй тоглоом/ ба сэтгэцийн эрүүл мэнд, тусламж үйлчилгээний чанар хүртээмжийн талаар илтгэл тавьсан. Тэрбээр илтгэлдээ, ADHD буюу анхаарал дутмагшил, хэт хөдөлгөөнтөх эмгэг гэх мэт суралцахуйн бэрхшээлтэй хүүхдүүдийн 40 хувь нь донтох эмгэгт өртдөг хэмээгээд, манай улсын нийт хүүхдүүдийн 16.6 хувь нь буюу 215 мянган хүүхэд ADHD-тэй байх магадлалтай. Харин дэлхийн хэмжээнд 18-аас доош насны хүүхдүүдийн 8.5 хувь нь тоглоомын донтолттой байна. Цаашид сэтгэцийн эрүүл мэндийг хамгаалахад хууль, эрх зүйн орчинг сайжруулах, олон нийтийн сувгуудад хяналт тавих, эцэг, эх, боловсролын байгууллагуудтай хамтран ажиллах, сэргээн засах клиник төвүүдийг байгуулах арга хэмжээ авах шаардлагатай байна гэлээ.

Салбар хуралдаануудад оролцогчид илтгэл мэдээлэлтэй холбогдуулан хэлэлцүүлэг зохион байгуулав. Хэлэлцүүлэг нийгмийн сэтгэл зүйн тулгамдсан асуудлуудыг шийдэх гарц, шийдлийг ийнхүү ярилцаад зөвлөмж гаргав. Тэрхүү зөвлөмжид, хууль эрх зүйн орчныг шинэчлэх, сэтгэцийн эрүүл мэндийн бодлого, тусламж үйлчилгээг сайжруулах, судалгаа, эрдэм шинжилгээний цар хүрээг тэлэх, хүний нөөцийг хангах, урьдчилан сэргийлэх, боловсрол олгох нөлөөллийн үйл ажиллагааг эрчимжүүлэх зэрэг ажлуудыг хийхээр тусгажээ гэж Хэвлэл мэдээллийн газраас мэдээллээ.