Улаанбаатар, 2025 оны нэгдүгээр сарын 4 /МОНЦАМЭ/. 2025 он гарлаа. Шинэ зууны дөрөвний нэгийг бид туулж байна. 21-р зууны 25 дахь он бол монгол бичигтэн бидний хувьд цаг түүхийн онцгой жил юм. Учир юун гэвээс, одоогоос яг арван жилийн өмнө Монгол Улсын төрийн эрх барих дээд байгууллагаас “Монгол хэлний тухай” шинэ хуулийг баталж, түүгээр бичиг үсэг сонгон хэрэглэх асуудлыг анх удаа зохицуулсны дотор үндэсний монгол бичгээ төрийн албанд хэрэглэх он цагийг товлон тогтоосон билээ.

Мөн дээрх хуулиар, ерөнхий боловсролын тогтолцоонд 6-р ангиас эхлэн 12-р анги төгстөл нь монгол бичгийн хичээлийг тасалдалгүй заах бөгөөд энэ нь гадаад хэлний тусгай зөвшөөрөлтэй сургуульд ч нэгэн адил хамаарахаар хуульчилсан юм.

Нэгэн мянга есөн зуун наян тавдугаар онд, тухайн цагийн Ардын Боловсролын Яамны сайд Б.Даваасүрэн гуай 151, 302, 332 тоот тушаалууд дараалан гаргаж, үндэсний монгол бичгээ дунд сургуульд сэргээн зааж туршихаар болж, 7, 8-р ангид үзэх сурах бичиг зохиох баг болон заах багш нарыг томилсон байдаг. Энэ нь 1946 оноос албан ёсоор хэрэглэхийг зогсоосон үндэсний монгол бичгийг сэргээсэн анхны, оюун санааны ардчилал шинэчлэлийн эхлэлийг тавьсан түүхэн гэмээр шийдвэр болсон байдаг. Өнөөдөр 2025 он болоход даруй 40 жилийн хугацаа өнгөрөв. Өөрөөр хэлбэл, Монгол Улс 40-өөд жил тасарсан үндэсний бичгээ дахин залгах гэсээр, бэлтгэл хангаж байна гэж алгуурласаар аанай л хагас зуун шахам жилийг ардаа үлдээжээ.
Үндэсний монгол бичиг бол монголчуудын, эх хэл, сэтгэхүйнхээ эзэд болсон бидний яс цусанд шингээстэй байдаг, удамшлын мэдээлэлд нь баталгаажин өвлөгдөж явдаг салшгүй соёл гэж бид үздэг. Гэхдээ зах зээлийн буюу эрэлт-нийлүүлэлтийн үндсэн хууль үйлчилдэг энэ нийгэмд, үндэсний бичиг үсгийнхээ албан ёсны эрэлтийг төрийн зохицуулалтаар буй болгохгүй бол хүссэн ч, эс хүссэн ч орхигдож хөсөрдөх эрсдэл нэн их буй. Зах зээлийн нөхцөлд бид монгол бичгээ ард нийтийн буюу албан ёсны хэрэглээтэй болгож гэмээнэ авч үлдэх болно. Эрэлт нь бодитой болоход хүмүүс аяндаа өөрсдөө сурна. Мөн бага балчир үеийнхэндээ гэгээрлийн бодлогоор, албан ёсоор сургаж өвлүүлнэ. Товчдоо, энэ нийгэмд бид монгол бичгээ ХЭРЭГЛЭЖ БАЙЖ л хамгаалж чадна.

Тиймээс монгол бичигт шилжих хугацаа сунжрах бүрийд, түүнийг үе үеийн төр засаг хойшлуулах тусам бидний бухимдал, тэсвэр тэвчээр хязгаартаа тулдаг нь нууц бус. Нэг үгээр хэлэхэд, монголчууд монгол бичгээ авах гээд ч байгаа юм шиг, үгүй ч юм шиг тодорхойгүй он жилүүд хөвөрсөөр л байлаа. Өөрийнхөө бичгийг эгүүлэн авна, авахгүй гэж монголчууд өвөр зуураа маргах нь саяхныг хүртэл соёлт хүн төрөлхтний гайхшийг барж байсан. Харин 2012-2016 оны парламентад М.Батчимэг тэргүүтэй эх оронч, үндэсний өв соёлдоо сэргэг сэтгэлгээгээр ханддаг түшээд сонгогдсон байж таарч, тэд дээр дурдсан тодорхойгүй байдалд эцсийн цэг тавих цаг нэгэнт болсныг мэдэрч, мэргэжлийнхний үг хэл, үзэл санааг нухацтай хүлээн авч сонссоны үндсэн дээр 2025 он гэдэг шинэ цаг түүхийн эхлэл хугацааг тогтоож хуульчилсан юм. Ингэхдээ засаг төрийн байгууллагуудын бусад, улиг болсон, биеллээ үл олох зарлиг тогтоолоор бус, хэн ч болов заавал дагаж мөрддөг үүрэгтэй хуулиар, хууль дээдлэх зарчмын нь арга хэлбэрээр энэ салбарт удтал хүлээгдсэн төрийн ажлыг урагш ахиулах зарчмаар шийдвэрлэсэн нь олон түмэнд бага ч атугай итгэл найдварын дөл асаасан хэрэг.

Одоо, дурдан буй хуулийнхаа заалтыг яг байгаагаар нь сийрүүлж харуулъя. Хуулийн 24.2 дугаар зүйлд: “Энэ хуулийн 7. 2 дахь хэсгийг 2025 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс эхлэн дагаж мөрдөнө” гэжээ. 7.2 дахь хэсэгт нь: “Энэ хуулийн 11. 1. 2-т заасан үндэсний бичгийн хөтөлбөрийг үе шаттай хэрэгжүүлж, зохих бэлтгэл хангасны үндсэн дээр төрийн болон нутгийн өөрөө удирдах байгууллага албан хэргээ кирилл болон үндэсний бичгээр хослуулан хөтлөн явуулна” хэмээн заажээ. Энэ дагуу Засгийн газраас “Монгол бичгийн үндэсний хөтөлбөр-III”-ийг баталж, 2024 оныг дуустал хэрэгжүүлсэн. ХБҮЗ, ТАЗ, Засгийн газрын Ажлын хэсгээс багагүй ажлыг амжуулж бэлтгэлээ зохих ёсоор хангасан. Аливаа шинэ бичиг үсэгт шилжихийн тулд ард иргэдээ зуун хувь түүнд тайлж, бэлэн болгоно гэж байдаггүй. Тодорхой түвшинд хүрсэн бол үлдсэн хэсэг нь “чирэгдэн” орж, амьдралын шаардлагаар аандаа сураад, шилжээд явчихдаг дэлхийн жишигтэй юм.

2024 оны 1-р сард хуралдсан “Үндэсний хэл, бичгийн асуудал, шийдэл” үндэсний чуулганаар төрийн алба 2025 оноос хос бичигт шилжих үйл явц эргэлт буцалтгүй гэдгийг баталгаажуулсан билээ.

2025 он гарч, үндэсний бичиг соёлд маань эргэлт сэргэлтийн түүхэн цаг үе эхэлж байна. Өнөөдрөөс, албан бичиг харилцаандаа босоо монгол бичгээ хэрэглэхгүй алгуурлах төрийн байгууллага, албан тушаалтан хэрэв байвал тэр “муухай харагдаж” эхэлж байна. Монгол биш юм шиг болж, төрийн улсынхаа бодлогын гадна орхигдсон мэт эвгүй байдалд орох болно. Тийм байдалд ганцаардан хоцрох, “тэнд” удахыг боддог монгол хүн, монгол төрийн нэгж, бүтэц байна гэж үү. Тиймээс босоо бичгийг маань монголчуудад бүрмөсөн эгүүлэн авчрах галт тэрэг дохио цахиагаа хангинуулан хөдөлчихлөө.

Найман зууны тэртээд сод богд Чингис хаантан маань төрийнхөө алтан аргамжийг залгуулж, оюун билгээ боджуулж байсан босоо их соёл маань бидэндээ дахин ирж байна. Юутай сайхан билээ.

Зууны манлай эрдэмтэн, билгүүн номч Б.Ринчен гүүштэн 1977 оны 3 дугаар сарын 3-ны шөнө, эцсийн амьсгалаа татахын өмнө гэрээсэлсэнчлэн “Монгол бичгээ л сэргээгээд, төрийн бичиг болгоод авбал монголчууд бидний мандалд их л хэрэгтэй, учиртай юм сан...” гэсэн амин захиас нь аугаа эрдэмтний түмэн өлзий бүрдэн гийсний нэг зуун хорин жилийн тэгш дүүрэн, түүхэн ойтой яг давхцаж, улам тодорч байнам.

Дэлхийд суутай эрдмийн хүмүүнийхээ чинхүү хүслийг хойч үе нь, хожуудсан ч гэлээ ийнхүү биелүүлж эхэлж байна. Бид гэрчийн хувиар, энэ цаг түүхээр бахархаж, юм л болбол алгуурлалаа, ухраалаа гэж шүүмжлэхээ урьтал болгох төр засагтаа нэг удаа ч болов талархаж байгаагаа илэрхийлэх нь хүмүүн ёсны, зүйн доторх хэмжүүр болох мэт.

Эх сурвалж: МОНЦАМЭ Агентлаг Б.Элбэгзаяа МУСГЗ