Өнөөдөр Монгол Улсад спортын цол зэрэг олгож эхэлсэний түүхт 68 жилийн ой тохиож байна. Биеийн тамир спортын салбарт 50 шахам жил удирдах алба хашиж буй ахмад зүтгэлтэн, Монголын үндэсний паралимпын хорооны Дэд ерөнхийлөгч, Монгол Улсын Эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан Д.Сүрэнхорлоотой уулзаж энэ түүхэн өдрийг тохиолдуулан спортын цол зэргийн талаар тодруулга авсан юм.

-Монголчуудын хувьд түмэн олныхоо дундаас онцолж хамгийн хүчтэй, хамгийн хурдан, хамгийн гавшгайд нь цол чимэг, зэрэг дэвийг хайрлаж ирсэн уламжлалтай ард түмэн. Энэ талаар та юу хэлэх вэ?

-Дэлхийн улс орон бүрт биеийн тамир болон спортын төрөл тус бүрийг хөгжүүлж ирэхдээ тухайн төрлөөр хот, суурин, муж, улсын аварга шалгаруулах тэмцээн уралдааныг зохион байгуулж аваргаа тодруулдаг олон зууны түүхэн уламжлалтай. Монголчууд ч эрт дээр үеэс хүчит бөхөө барилдуулж, хурдан морьдоо уяж сойж, уралдуулж, нум сумаа харван цэц мэргэнээ сорин эрийн гурван наадмаа хийж, шатар тоглож оюун ухаанаа уралдуулж ирсэн сайхан уламжлалтай ард түмэн. Хүчит бөхчүүддээ аварга, арслан, заан хэмээн цол чимэг хайрлаж, түмэн олондоо алдаршуулдаг. Түүнчлэн бүх насны ангиллын хамгийн хурдан морьд буюу “Айргийн тав”-ын цол дуудах ёслол болдог. Түрүүлсэн морьдыг цоллох нь ардын аман зохиолын онцгой төрөл бөгөөд ерөөлч нь хурдан морьдыг нэг бүрчлэн хурдан морины нутаг ус, гарал үүсэл, өнгө зүснээс эхлэн, уяач, унаач зэргийг чанга дуугаар цоллон магтдаг уламжлалтай. Мөн сур харваач, шагай харваач нартаа цол чимэг өгч алдаршуулж ирсэн уламжлалт түүхтэй.

-Монгол Улсад орчин үеийн жишгээр спортын цол зэрэг олгож эхэлсэн талаар танд сонирхолтой баримт байдаг гэсэн. Энэ тухай сонирхуулна уу?

-Орчин үеийн биеийн тамир, спортын хөгжлийн түүхэнд улсын аварга, рекорд, чемпион, спортын мастерууд гэсэн хүндэтгэлийн зэрэг цол өгөх явдал нэлээд эртнээс эхэлсэн түүхтэй. Харин манай оронд үндэсний болон орчин үеийн спортын төрлүүдэд цол зэрэг олгох явдал анх БНМАУ-ын Сайд нарын зөвлөлийн дэргэдэх Улсын биеийн тамир спортын хорооны тэргүүлэгчдийн 1955 оны 11 дүгээр сарын 19-ний өдрийн 16/29 тогтоолоор улсын хэмжээнд спортын олон удаагийн амжилт үзүүлсэн тамирчдад 1, 2, 3 дугаар зэрэг цол мөн БНМАУ-ын Спортын мастер цол олгох шийдвэр гаргасан байдаг.

Уг шийдвэрийг хэрэгжүүлэх зорилгоор спортын хорооны дэргэд Улсын зэрэг цолын комисс байгуулагдаж анхдугаар хуралдаанаа 1956 онд зохион байгуулж спортын мастер цолыг анхлан аль спортын төрлөөр ямар тамирчдад өгөх талаар комиссын гишүүд нэлээд маргалдаж монгол ёс заншил, өлзий хийморио дээдлэн тухайн үед цоо шинээр үүсч байгаа уулын спортын төрлийг сонгон авч өвөг дээдсийнхээ хүндэтгэлийн заншлаар “Өөдөө, өөдрөг” явахыг билэгдэн анхны спортын мастерын цолыг олгосон түүхтэй юм билээ.

Энд би түүхэн баримтыг үзүүлж байна. Хамгийн анхлан Уулын спортын төрөлд Спортын мастер гэдэг цол олгосон баримт байдаг.

Улсын зэрэг цолын комисс /УЗЦК/-ын анхдугаар хурлын 1956 оны 6 дугаар сарын 25-ны тогтоолоор Б.Жигмэддорж №1 үнэмлэх, тэмдэг, Р.Зориг №2, Э.Ювуухүү №3, Б.Халтар №4, Ж.Нямсүрэн №5, Я.Жанцан №6 тус тус олгожээ. Мөн шатрын спортын төрөлд: Ц.Цэдэнжав №7 тоот үнэмлэх, тэмдэг олгосон байна.

Дараа нь УЗЦК-ын 1957 оны 4 дүгээр сарын 29-ний хурлын тогтоолын дагуу Волейболын спортын төрлөөр Х.Доржжүгдэр №8, Б.Авирмэд №9, А.Дэсээжалбуу №10, Ч.Оюундэлгэр №11, М.Дүгэрсүрэн №12 дугаарын үнэмлэх, тэмдэг олгожээ.

Улмаар 1957 оны 7 дугаар сарын 7-ны өдрийн тогтоолоор Дугуйн спортын төрөлд Я.Гарамжав №13, Д.Пагамжав № 14, мөн энэ өдөр Цанын спортын төрөлд Ц.Дамбий №16, Хөнгөн атлетикийн төрөлд ойрын зайн гүйлтээр Х.Цэйдээхүү №17, холын зайн төрлөөр И.Тарваа №18 тоот үнэмлэх тэмдгийг тус олгожээ.

-Анхны "Спортын мастер" цол хүртсэн ямар спортын төрлүүдээр хэн гэж хүн хүртэж байв гэдэг үнэхээр тухай спортынхонд төдийгүй өнөө үеийнхэнд бас л сонин түүх юм даа?

-Монгол Улсын “Спортын мастер” цолны үнэмлэх, тэмдэг хүртсэн эхний 60 хүнийг танилцуулъя.

УЗЦК-ын 1957 оны 11 сарын 18-ны тогтоолоор Спортын гимнастикийн төрөлд: Б.Базар №19, С.Дашдэндэв №20,Б.Базарваань №21, Л.Сэрээтэр №22, З.Нямдаваа №2З, Туяа №24, Д.Дангаасүрэн №25, Ц.Гүндэгмаа №26 тус тус хүртжээ. Хүнд атлетикийн төрөлд: 1957 оны 11 сарын 31-ний тогтоолоор И.Намсрайд №27 тоот үнэмлэх тэмдэг олгожээ.

Мотоспортын төрөлд: 1958 оны 9 сарын 29-ний УЗЦК-ын хурлын тогтоолоор Ц.Адилбиш-д №28, харин 10 сарын 30-ны тогтоолоор Буудлага спортын төрлөөр Л.Аюуш-д №29 тоот үнэмлэх тэмдэг олгожээ.

Тэшүүрийн спортын төрөлд: 1959 оны 2 сарын 24-ний тогтоолоор Д.Намсрай №30, Ж.Гүржав №31, эмэгтэй тэшүүрчин Ц.Лхамжавт №32, Үндэсний сурын спортоор төн өдөр Л.Мишигдалай №33, Х.Бадам-Осор №34, Ишчогдов №35, Ц.Намсрай №36, М. Данзан №37 тоот үнэмлэх тэмдэг тус тус олгожээ.

Радио спортын төрөлд: 1960 оны 1 сарын 20-ны тогтоолоор С.Пүрэв №38, Д.Ёндон №39 тоот үнэмлэх тэмдэг тус тус олгожээ.

Сагсанбөмбөг: 1961 оны 7 сарын 27-ны тогтоолоор С.Чоёнд №40 Хөлбөмбөг: 1962 оны 2 сарын 19-ний тогтоолоор Ц.Дамбажанцан №41, Ц.Бадрах №42, Ц.Сугар №43, Г.Банзрагч №44, Л.Сандагдорж №45, Ц.Чомбуу №46 тоот үнэмлэх тэмдэг тус тус олгожээ.

Чөлөөт бөх: 1963 оны 7 сарын 19-ний тогтоолоор Д.Сэрээтэр №47, Д.Санжаа №48, Байт харваагаар /1965.12.02/ Л.Жамьянсүрэн №49, Б.Рэнцэнханд №50, М.Ичинхорлоо №51, ширээний теннисний төрөлд: /1963.10.31/ Б.Нармандах №52, Д.Санжмятав №53, Боксын спортын төрлөөр: Ш.Сэрээтэр №54, Э.Барс №55, Б.Мишигдорж №56, Зуун буудалт даамын спортоор: Т.Пүрэвдорж №57, Ц.Сандуузид №58, Б.Амарсанаа №59, С.Болд №60 тоот үнэмлэх, тэмдэг тус тус хүртээж байжээ.

Тус баримтууд нь спортын төрлүүдэд анхны спортын мастерын цол үнэмлэх хүртсэн анхдагч 60 хүн болж байсныг гэрчилж байгаа юм. Спортын төрөл тус бүрт зэргийн норм тогтоох мастерууд төрөн гарахад ХБХБ тэмдгийн нормыг боловсруулан мөрдөж байсантай салшгүй холбоотой билээ.

Энэ жил Монголд Улсын спортын зэрэг цол олгосны 68 жилийн түүхэн ой жил бүрийн 11 дүгээр сарын 19-ний өдөр бөгөөд үе үеийн спортын ахмад тамирчид спортын зэрэг цол хүртсэнээ дурсан санах мөч ийнхүү өнөөдөр тохиож байна.