Улаанбаатар /МОНЦАМЭ/. Улаанбаатар хотын агаарын бохирдлыг ДЭМБ-аас хамгийн хортой агаартай таван хотын нэг хэмээн зарласан.

Манай орны хувьд утаанаас гадна тоос, тоосжилт, газрын хөрс, дотор агаар орчны бохирдол ихтэй. Энэ хэрээр хүн амын дунд өвчлөл эрс нэмэгдэж асуудал хүрээгээ тэлсээр байгаа. Тэгвэл энэ цаг үетэй зэрэгцэн “СОР 17" буюу НҮБ-ын Цөлжилттэй тэмцэх суурь конвенцод нэгдэн орсон талуудын 17 дугаар бага хурлыг угтан Улаанбаатар хотноо “Цэвэр агаар-Дээд түвшний чуулга уулзалт"-ыг зохион байгууллаа.

Тус уулзалтад 20 орны 250 төлөөлөгч оролцож, бүс нутгийн хэмжээнд хүн төрөлхтний санааг чилээж буй агаарын бохирдлыг хэрхэн оновчтой шийдэх вэ гэдгийг эрэлхийлсэн юм. Ийнхүү Монгол Улсад агаарын бохирдол ямар байгааг бүс нутгийн хэмжээнд авч үзэж, дэлхийн анхаарлыг татсанаараа чуулга уулзалтын гол үр дүн гэж хэлж болохоор байна. Монгол Улс түлшинд нийцсэн стандартад анхаарах бус хүний эрүүл мэндэд анхаарсан стандартыг хэрэгжүүлэх шаардлагатайг гадныхан онцолсон юм. Өөрөөр хэлбэл, хүндээ чиглэсэн стандартыг бий болгох ёстой гэдэгт чуулганы төлөөлөгчид саналаа нэгтгэв.

Хүн амын тэн хагас нь амьдардаг Улаанбаатар хот өвөлдөө агаарын бохирдол 60 хувь, жилдээ 30 хувьтай байна гэсэн судалгааг дээрх чуулга уулзалтаар танилцууллаа. Үүнээс хэрхэн гарах вэ гэдгийг гадныхан сонирхсон юм. Үүнд манай удирдах албан тушаалтнууд урт хугацаанд буюу 2050 он гэхэд агаарын бохирдлыг 80 хүртэлх хувиар бууруулах, 2030 он гэхэд эрчим хүчний хэрэглээний 30 хүртэлх хувийг сэргээгдэх эрчим хүчээр хангах, цаашид бүс нутгийн эрчим хүчний хангамжид хувь нэмэр оруулах зорилт дэвшүүлэн ажиллаж буйгаа дуулгав. Улмаар гэр хорооллын газрыг дахин төлөвлөж орон сууцжуулах, автотээврийн хэрэгслээс үүдэлтэй агаарын бохирдлыг бууруулахад “Евро-5” ангиллын бензин, дизель түлшний импортын эзлэх хувь хэмжээ болон эдийн засгийн хэмнэлттэй цахилгаан тэжээлт автомашины тоог нэмэгдүүлэх, гэр хороололд “Яндангүй бүс” тогтоож, хийн болон цахилгаан халаалтад шилжүүлэх зэрэг үе шаттай арга хэмжээ авч байгааг албаныхан тодотголоо.

Мөн Монгол Улс ойрын хоёр жилд утааг 40 хувь бууруулахаар зорьж буйг гадны зочдод уламжлав. Дээрх хугацаанд 2019 оноос хойш хэрэглэж байгаа сайжруулсан шахмал түлшний мидлингийг солих туршилт хийхийн зэрэгцээ баяжуулсан, коксжсон нүүрсийг ашиглах, "Эрдэнэс тавантолгой"-н эрчим хүчний нүүрсийг хэрэглэх туршилтуудыг ирэх намраас эхлүүлэх тухай Эрчим хүчний сайд Б.Чойжилсүрэн ярилаа. Ингэснээр 2024 онд утаа 40 хувиар буурах боломжтой гэдгийг тэрээр онцолсон.

Түүнчлэн гэр хорооллын яндангаас гарч буй утаанаас гадна автомашины утаа агаарын бохирдлыг нэмэгдүүлж байгаа. Энэ тухай Казахстан улс 2024 он гэхэд 100 хувь цахилгаан машины хэрэглээнд шилжихээ чуулга уулзалтын үеэр мэдэгдэж, гэр хорооллынхоо 50 хувийг хийн газтай холбосноо дуулгасан юм. Харин манай улс 2025 он гэхэд цахилгаан машины хэрэглээг 30 хувьд хүргэх, нийслэлд 67 цэгт цахилгаан машин цэнэглэх төв байгуулахаар ажиллаж байгаагаа мэдэгдэв.

ДЭМБ-аас шинэчлэн гаргасан агаарын чанарыг үнэлэх аргачилсан зааварт гадна болон дотоод орчны агаарын бохирдлоос үүдэлтэй зүрх судас, амьсгалын замын өвчлөлтэй холбоотой нас баралт долоон саяд хүрч, жил бүр нэмэгдэж байгаа талаар дурдсан. Эдгээр нас баралтын дийлэнх нь эдийн засаг, аж үйлдвэр, хот суурин газрын хурдацтай өсөж буй бүс нутагт үүсэж байгааг тодорхойлжээ. Тиймээс агаарын бохирдол эрс нэмэгдэж байгаа дээрх асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд Ази, Номхон далайн эдийн засаг, нийгмийн комиссын гишүүн орнууд өнгөрсөн онд Байгаль орчин, хөгжлийн хорооны VII чуулганыг зохион байгуулсан. Тус чуулганаар агаарын чанарын менежментийг сайжруулах, хяналтыг хөнгөвчлөх, нээлттэй мэдээлэл болон сайн туршлага солилцох, чадавхыг бэхжүүлэх, олон талт хамтын ажиллагааг идэвхжүүлэх зэрэг асуудлын хүрээнд Агаарын бохирдлын эсрэг Ази, номхон далайн бүсийн үйл ажиллагааны хөтөлбөрийг баталсан юм. Уг хөтөлбөр хэрэгжих анхны алхам нь Монгол Улсад тавигдаж байгаагийн илрэл нь энэ удаагийн “Цэвэр агаар-дээд түвшний чуулга уулзалт” гэдгийг төлөөлөгчид онцолж байв. Мөн агаарын бохирдлын эсрэг авч хэрэгжүүлэх сайд нарын тунхаг бичгийн хэрэгжилтийг хангах, үйл ажиллагааны цар хүрээг тогтооход Монгол Улс манлайлал үзүүллээ хэмээн дүгнэлээ.

“Цэвэр агаар-дээд түвшний чуулга уулзалт”-ын онцлох арга хэмжээ нь Улаанбаатар хотын агаарын бохирдлыг гадаадын төлөөлөгчид нүдээр үзэх аялал байв. Энэ үеэр НҮБ-ын Байгаль орчны хөтөлбөрийн Ази, Номхон далайн бүс нутаг хариуцсан захирал Дэчин Цэрэн, “Агаарын бохирдол зуух болон халаагуураас үүдэлтэй гэдгийг тодотгож, агаар дахь тоос, тоосонцорын бохирдлын гуравны хоёр нь хатуу түлшний хэрэглээнээс үүдэлтэй. Үүнийг шийдэхийн тулд бүс нутаг, олон улсын түвшинд хамтын ажиллагааг эхлүүлэх шаардлагатай” гэв.

2021 оны “Амьсгалын замын болон зүрх судасны өвчнөөс үүдсэн нас баралтад гадаад орчны нөлөө” судалгаагаар, Монгол Улсад уушгины хатгалгааны 18 хувь, уушгины архаг үрэвслийн 13 хувь, тархины өвчлөлийн 30 хувь, зүрх судасны өвчлөлийн 31 хувьд агаарын бохирдол нөлөөлсөн гэж үзжээ. Агаарын бохирдол бага насны хүүхдийн биеийн өсөлт, хавдрын өвчлөлд нөлөөлж буйг дээрх судалгаанд дурджээ.

Нийслэлчүүдийн хувьд цэвэр агаар юу юунаас илүү чухал. Тиймээс агаарын бохирдлыг бууруулахад холбогдох байгууллагууд юу хийж буйд онцгойлон анхаарч, төр засгаас эрүүл агаарт амьдрах эрхээ нэхдэг. Тэгвэл Монгол Улс хэчнээн төгрөг агаарын бохирдлыг бууруулахад зарцуулав гэдгийг тоон мэдээллээс үзвэл, 2019-2020 онд 81 тэрбум, 2020-2021 онд 76 тэрбум, 2021-2022 онд 43 тэрбум төгрөг зарцуулсан бол 2022-2023 онд 27 тэрбум төгрөг төсөвлөжээ. Энэ мөнгө бүхэлдээ агаарын бохирдолд зарцуулагдаж байна гэж ойлгож болохгүй, агаар, хөрс, усны бохирдолд зарцуулсан гэдгийг салбарын сайд онцлов. Мөн 2022 онд БНСУ-ын Засгийн газрын санхүүжилт болох 500 сая вонноор Агаарын хяналт мониторингийн цэг байгуулах төслийн эхлэлийг тавьсныг дээрх уулзалтаар салбарын яамнаас мэдэгдсэн. Тус төслийг 2024 оноос 3 жилийн хугацаанд 9 сая ам.долларын өртгөөр хэрэгжүүлэхээр хөрөнгө мөнгө батлуулж, үйл ажиллагааны чиглэлийг тогтсон байна.

Энэ удаагийн чуулга уулзалтаар хамтын ажиллагаанд үндэслэн чадавхыг бэхжүүлэх, агаарын чанарыг сайжруулахад хоёр талт болон олон талт хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх нь зүйтэй гэдэгт талууд саналаа нэгтгэлээ. Төлөөлөгчид уур амьсгал, цэвэр агаартай холбоотой үйл ажиллагааг хэрэгжүүлснээр агаарын бохирдол, хорт хийг багасгахад амжилт гаргаж чадна хэмээн үзэж байна. Түүнчлэн улс орнуудын хамтын ажиллагаа нь бүс нутгийн хэмжээнд мэдээлэл цуглуулах, шилдэг туршлага солилцох боломж нөхцөл бүрдэхийн зэрэгцээ агаарын чанарын менежментийг сайжруулах, санхүүгийн эх үүсвэрийг бий болгох, хил дамнасан агаарын бохирдлыг шийдэхэд хөшүүрэг болно гэдгийг онцоллоо. Мөн "Цэвэр агаар-дээд түвшний чуулга уулзалт"-аар олон улсын байгууллагууд эрчим хүчний салбарт Монгол Улс тархмал эх үүсвэрийг нэмэгдүүлэх, гэр хорооллын дулаан хангамжийн технологийн төсөлд хөрөнгө оруулалт татахад хамтран ажиллахаа илэрхийлэв. Улмаар Улаанбаатар хотод зохион байгуулагдсан хоёр өдрийн энэхүү дээд түвшний чуулга уулзалтын үр дүнд бүс нутгийн хэмжээнд агаарын бохирдолтой тэмцэх түншлэл хэрэгжүүлэхээр болов.

Б.Ариунзаяа