Улаанбаатар, 2024 оны наймдугаар сарын 2 /МОНЦАМЭ/. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн урилгаар Швейцарын Холбооны Улсын Ерөнхийлөгч Виола Амхерд Монгол Улсад энэ сарын 2-4-нд төрийн айлчлал хийж байна. Үүнтэй холбогдуулан Монголын дипломатын академийн захирал, Элчин сайд, доктор Х.Бэхбаттай ярилцлаа.

-Швейцарт амьдрахад хүнд ээлтэй сайхан орон гэж ярьдаг. Яагаад ингэж ярих болсон талаар яриагаа эхлэе?

-Түүхээс эхэлж ярих нь зөв байх, түүхээс гэхээр XIII зуунаас эхэлж ярих хэрэгтэй болдог. Швейцар баруун Европт Альпын нурууг дамжсан байршилтай улс. Энэ том нурууг тойрч амьдарч, бие даасан нэгжүүдийг хүмүүс нь бүрэлдүүлж байсан. Одоогийн Швейцар улсын байршиж байгаа байрлал дээрх гурван нэгж 1291 онд нэг нь нэгдээ туслах, гадны түрэмгийлэл, довтолгооноос хамгаалах холбооны гэрээ байгуулсан байдаг юм. Энэ нь анхны үр хөврөл үүсэж байгаа нь тэр л дээ. Түүнээс нэлээд хожим тэрхүү гэрээг 1291 оны 8 дугаар сарын 1-нд байгуулсан гэж үзээд тус улсын Үндэсний баярын өдрийг тогтоосон. Швейцарын бие даасан, бүрэлдэн тогтсон 733 жилийн ойн өдөр жил бүрийн 8 дугаар сарын 1-нд тохиодог гэж тодотгож хэлье.

Өнөөдрийн Швейцар орон 26 Кантон, 2131 коммунаас бүрдсэн холбооны улс болон хөгжиж байна. Хүмүүс яагаад хамгийн сайхан, аюулгүй нөхцөлтэй гээд тэмүүлээд байна гэхээр олон жилийн турш энх амгалан оршиж ирсэн, бие даасан бодлого явуулахын зэрэгцээ идэвхтэй гадаад бодлого, дайн байлдаанаас ангид улс гэдгийг тууштай баримталж ирсэнд байгаа юм. Бид төвийг сахисан гэж томьёолдог шүү дээ. Швейцарын жишээнээс үзэхэд, төвийг сахина гэдэг элсэнд толгойгоо нуучихсан шувуу шиг суугаад байна гэсэн үг биш. Харин өөрийнхөө аюулгүй байдлыг хангах гадаад бодлогоо идэвхтэй явуулдаг гэж ойлгож болно. Мөн зарим статистик тоон үзүүлэлтээр нэг хүнд ногдох дотоодын нийт бүтээгдэхүүн /ДНБ/-ээр Швейцар дэлхийн хамгийн баян орны нэгд тооцогддог. Нэг хүнд ногдох ДНБ нь 103 мянган ам.доллароор дэлхийд Люксембург, Ирландын дараа гуравдугаарт орж байна. Монгол Улсын нэг хүн амд ногдох ДНБ 5800 ам.доллар гэсэн хамгийн сүүлийн тоон мэдээ бий.

-Швейцарын орчин үеийн дүр төрх хэзээ бүрэлдэн тогтсон бэ?

-Герман, Франц, Итали соёл хэлтэй бие даасан 3 бүс нутагтай. Альпын нуруунд оршин тогтнож ирсэн, Армаш үндэстний хэл соёл дөрөв дэх нь болдог. Эдгээр хэл соёл, соёл иргэншлийн бүсүүдээс бүрддэг өөрийн онцлогтой 8,9 сая хүн амтай Холбооны улс байгаа юм.

Үндсэн хууль ярихад анхных нь 1291 оны Холбооны гэрээнээс эхэлдэг. Түүнээс хойш 4-5 удаа Үндсэн хуулиа шинэчилсэн гэж үздэг. Ялангуяа Наполеоны дайны дараа 1814 онд Швейцар бие даасан бодлого зарлан өөр хоорондоо нэгдэн гэрээ байгуулсан түүхтэй. Энэ нь нэлээд олон Кантон нэгдэн Францын эзэнт улсын бүрэлдэхүүнээс ангижирч байсан. Швейцарын орчин үеийн дүр төрх 1848 онд буюу XIX зууны дунд үеэс тодорч гарсан гэдэг.

Үндсэн хуулийн хэм хэмжээ зарчим бүрдүүлж буй нэгжүүд бүгд энд багтана. Мөн төрийн бүтцийн хувьд авч үзвэл, Холбооны улс, Засгийн газартай, парламенттай. Гэхдээ 26 Кантон өөр өөрийн Үндсэн хуультай, хэм хэмжээтэй эрх үүрэг нь холбооныхоос өөр зохион байгуулалттай. 26 Кантон 2131 коммунд хуваагдана. Кантоны хууль коммундаа үйлчилнэ. Коммун бол хамгийн бага түвшний засаг захиргааны нэгж гэсэн үг л дээ.

-Коммун хамгийн бага түвшний засаг захиргааны нэгж гэж та ярилаа. Төрийн бүтэц хэлбэрийн тухай тодорхой ярих уу?

-Холбооны ассамблей буюу парламент нь Швейцарын ард түмнээс 4 жилээр сонгогддог. Гэхдээ Кантон бүрээс тэгш тоотой гишүүн гарахаар зохион байгуулсан сонгуулийн тогтоцтой. Холбооны ассамблейгаас зөвлөлийн гишүүдийг сонгож томилдог. Зөвлөл гэдэг нь Засгийн газар гэсэн үг. Ассамблейгаас зөвлөлд сонгогдсон 7 гишүүн, 7 чиг үүргийн яам тэргүүлэн ажилладаг. Үүнээс Холбооны улсын төрийн тэргүүн буюу Ерөнхийлөгчийг сонгодог. Сүүлд сонгогдсон Швейцар улсын төрийн тэргүүн манай улсад айлчилж байна. Холбооны ассамблейгаас сонгогдсон 7 гишүүний хийж бүтээсэнд нь үндэслэн дахин сонгодог байсан. Харин сүүлийн жилүүдэд шинэчлэн сонгох тал руугаа хэлбийсэн гэх мэдээлэл түгэх болсон байна билээ.

Үндсэн дөрвөн хэлтэй ард түмнийг нэгтгэхээс гадна Швейцар гэдэг нэгдсэн үзэл санааг бий болгоно гэдэг талаараа бусад холбооны улсыг бодвол урагшаа ахичихсан ард түмэн юм.

Швейцар төвийг сахих бодлогоо олон жилийн туршид баримталж байгаа. Дайн болон цэргийн үйл ажиллагаанд орохгүй, элсэхгүй гэдэг. Гэхдээ дэлхий нийтийн хамтын ажиллагаанаас Швейцар улс ангид байх боломжгүй. НҮБ-д гэхэд нэг хэсэг ажиглагчаар явсан, мөн гишүүн болохгүй гэсэн. Ингэж явсаар 2002 онд гишүүн болсон. Шингений бүс нутагт нэгдсэн боловч ЕХ-нд одоо ч элсээгүй нь хүн амын шилжих хөдөлгөөнтэй холбоотой. Гэхдээ эдийн засгаа бие даалган өөрийгөө авч явна гэдэг. Эдийн засгийн гол үндэс нь банк санхүү. Хөдөө аж ахуй маш сул хөгжсөн. Альпын нуруунд байршилтай газар нутгийнх нь ихэнхийг хад асга, уул нуруу эзэлнэ. Иймээс хөдөө аж ахуй хөгжих боломж багатай. Байгаль цаг уурын хувьд маш таатай нөхцөлтэй улс. Нэг зүйл нь маш либерал эдийн засагтай гэж үздэг. Гэхдээ Швейцар импортлох замаар хамгийн сайн металлургийн үйлдвэрлэлийг хөгжүүлж чадсан орон.

Швейцар хутга металлын хувьд дэлхийд алдартай. Маш нарийн тоног төхөөрөмжийг үйлдвэрлэдэг. Энэ бол орчин үеийн үйлдвэрлэлийн гол зэмсэг болоод байна. Швейцар цаг дэлхийд алдартай. Мөн шоколадаараа алдартай. Нэмүү өртөг өндөр шингэсэн, унац ихтэй бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдгээрээ дэлхийд дээгүүрт орж байна.

-Холбооны улсын хууль, Кантоны хууль хоорондоо ямар ялгаатай байх вэ?

-Кантоныг аймаг гэж хэлж болохгүй. Тэр нэгжийн түвшинд хүрч чадахгүй үүрэг хариуцлага, эрх үүргийг холбоо нь өөрөө хүлээдэг. Цэрэг армийн хувьд 200-300 мянган хүнтэй нэг Кантон өөрийн армитай байж чадахгүй шүү дээ. Тэгэхээр зэвсэгт хүчин армийг хөгжүүлж авч явах үүрэг холбоонд ногдоно. Гадаад бодлогыг холбооны түвшинд явуулна. Кантонууд бусадтай харилцах эрхтэй ч холбооныхоо нэгдсэн гадаад бодлогын хүрээнд нийцэж байна уу үгүй юу гэдэгт түшиглэн гэрээ хэлцлээ хийнэ. Эрх үүргийг хоёр түвшний Үндсэн хуульд их тодорхой гаргасан байдаг. Гэвч Кантон бүрийн Үндсэн хууль ялгаатай. Тэр нь газар зүйн байршил, хүн амын тоо, эдийн засггийн хүчин чадал зэргээс шалтгаалдаг.

Холбооны Үндсэн хуульд үндсэн боловсролыг үнэ төлбөргүй олгоно гэж заасан. Үндсэн боловсрол гэдэгт бага болон дунд боловсролыг оруулдаг. Гэхдээ их, дээд сургууль байгуулах асуудлыг холбоо хариуцна. Кантонууд бага, дунд боловсролын сургууль хаана байх вэ гэдгийг газар нутгийн байршлаа харгалзан өөрсдөө хоорондоо хэлэлцэж тохиролцон авч явна. Эрүүл мэндийг энэ жишгээр авч явна. Холбооны хэмжээнд гаргаж байгаа хууль тогтоомж Кантоныхтой нийцэж байна уу, аль нь алийгаа нөхөх вэ гэдгийг байнга зохицуулдаг. Тэр дагуу хуулиуд гардаг гэдгийг дурдах нь зүйтэй. Холбооны хэмжээнд нэг хууль гарахаар аль нэг Кантон юм уу, хэсэг бүлэг хүн түүнийг эсэргүүцэх эрх зүйн боломжтой гэдгээрээ онцлогтой. Түүнийг ард түмний дунд санал асуулга зохион байгуулж байж батламжлах гэсэн чухал нөхцөлтэй. Эсэргүүцэж буйгаа илэрхийлэхийн тулд тодорхой тооны иргэдийн гарын үсэг цуглуулж асуудлыг хэлэлцүүлэн, шийдэх боломжтой.

-Энгийн иргэдийн хууль зүйн боловсрол маш өндөр байна гэсэн үг үү?

-Ард түмний идэвх сайн гэж үзэж болно. Энэ нь улсын нийт хүн амын хэмжээтэй холбоотой. Ер нь олон сая хүн амтай орны иргэдийн боловсрол өөр байх болов уу. Швейцарын хувьд хүн ам нь авсаархан, иргэдийнх нь боловсрол, амьжиргааны түвшин өндөр, хөгжилтэй орон гэдгээрээ бусад улстай харьцуулахад их ялгаатай.

Бие даасан гадаад бодлого явуулна, тусгаар тогтнолоо хамгаална. Гол түлхүүр нь төвийг сахих явдал гэж олон жил зарласан. Түүний үр дүнд олон улсын байгууллагууд Женевт олноороо байрласан. НҮБ-ын төрөлжсөн байгууллагуудын хамгийн том төв нь Нью-Йорк, түүний дараа Женев орно. Мөн Олон улсын олимпын хороо Лозаннад, Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллага Женевт бий. Ингээд дурдах юм бол Олон улсын Европ дахь хамгийн том төв нь Швейцар болж байна.

-Швейцарт хүн бүр хууль санаачлах эрхтэй гэх юм?

-Ямар ч иргэн парламент эсвэл Кантоноос гарч байгаа хуулийн эсрэг саналаа илэрхийлэх, түүндээ үндэслэн тодорхой хэмжээгээр олон нийтийн санал асуулга зохион байгуулах эрхтэй. Олон нийтийн санал асуулга явуулахад тодорхой тооны гарын үсэг цуглуулах хуулийн зохицуулалттай. Холбооны хэмжээнд санал асуулга санаачлах юм бол 60 мянган хүний гарын үсэг цуглуулна. Иймээс иргэн бүр бүрэн эрхтэй. Түүнд хуулийн ямар нэг хаалт байхгүй. Харин иргэн бүр хууль санаачлах эрхтэй гэж хуульчлан тогтоосон уу үгүй юу гэдгийг би мэдэхгүй.

-Мөн эрчүүд нь цэргийн алба хаадаг зэвсгээ гэртээ хадгалдаг гэх юм билээ?

-Швейцарын эрэгтэйчүүд цэргийн алба хаах сургалтад хамрагдах үүрэгтэй. Мэргэжлийн арми хуулиар цөөхөн хүнтэй байдаг. Гэхдээ оросоор милиц гэж өөрийгөө хамгаалахад үйлчлэх иргэд гэж бий. Тэд таны хэлж байгаагаар гэртээ буу зэвсгээ хадгалчихсан, тодорхой хугацаагаар нэг газар очиж сургалтад хамрагддаг системтэй.

-Монгол Улстай харилцан ирсэн түүхэн замналын талаар ярих уу?

-Швейцар улс Монгол Улсыг НҮБ-д элссэний дараахан 1964 оны 5 дугаар сард дипломат харилцаа тогтоосон. Энэ оны 5 дугаар сард дипломат харилцаа тогтоосны 60 жилийн ойг тэмдэглэсэн. Манай хоёр орны харилцаа 1990-ээд оноос эрчимтэй хөгжиж байна. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, УИХ-ын дарга Швейцар улсад албан ёсоор айлчилсан. Хоёр орны харилцааны талаас нь авч үзвэл эрх зүйн систем бүрдсэн гэж болно. Засгийн газрын хэмжээний хэд хэдэн эрхийн акт бий.

Швейцар 2003, 2004 оноос манай улсад хөгжлийн тусгай хөтөлбөрийн тусламж үзүүлж ирсэн. Энэ хүрээнд 7 саяар тооцох Швейцар франкийн тусламж үзүүлсэн. Монгол Улс хөгжлийн хувьд бага буурай биш дунд зэргийн хөгжилтэй орнуудын тоонд дэвшиж орсноор тусгай хөтөлбөрийн тусламж зогссон. Ийм албан ёсны зохицуулалтай. Гэвч хоёр орны харилцан ашигтай хамтран ажиллах үйл явц үргэлжилнэ гэж үзэж байна. Швейцар манай улсыг олон талаас нь сонирхдог. Түүн дотор эдийн засгийн сонирхол байж болно. Манайхны үндэсний эрх ашигтай Швейцарынхны эрх ашиг олон талаараа нийлдэг гэдгийг л хэлмээр байна.

Эх сурвалж: МОНЦАМЭ Агентлаг тоймч Г.Эрдэнэбат