.png){kind=logo}
МОСКВА, 2024 оны гуравдугаар сарын 22 /new-science/. Ус бол дэлхий дээрх амьдралыг тэтгэгч гэдгийг бид бүгд мэддэг билээ. Тэгвэл ус хэзээ үүссэн бол гэж та бодож байсан уу? Өнөөдөр бидний ууж буй усны молекулууд нь 5 тэрбум гаруй жилийн өмнөх эртний гарал үүсэлтэй гэж зарим эрдэмтэд үздэг.
Усны молекулуудын ихэнх нь одод хоорондын орон зайд үүсжээ. Сансар огторгуйн энэ орон зайд хий, тоосонцрын үүлнээс усны анхны дуслууд бий болсон байна.
Дэлхий дээрх усны 30-50 орчим хувь нь одод хоорондын орон зайд буюу оддын хоорондох хоосон орон зайд үүсжээ. Энэ үйл явц нь одод хоорондын тоос, хийн үүл хуралдан бөөгнөрдөг хэсэгт болсон бөгөөд хүйтэн, нягт энэ орчинд устөрөгч, хүчилтөрөгчийн атомууд нийлээд энэхүү үнэт бодисыг үүсгэжээ. Усны молекулуудаар ханасан үүлс нь зөвхөн сансар огторгуйн гүнд үлдсэнгүй. Хэдэн тэрбум жилийн турш эдгээр үүлний зарим нь таталцлын хүчний нөлөөгөөр улам өтгөн зузаан болж, улмаар залуу оддын эргэн тойронд гаргийнх шиг бүслүүр үүсгэсэн байна. Энэ бүслүүр нь гаргууд, гаргийн системүүд, тэдгээрийн дотор манай Нарны аймаг үүсэхэд асар их үүрэг гүйцэтгэжээ.
Дэлхий дээр ус хаанаас ирсэн бэ?
Солир, сүүлт од гэх мэт сансрын биетүүд манай гараг дээр усны нөөц бий болоход хувь нэмрээ оруулжээ. Нарны аймгийн үүслийн эхэн үед Дэлхий дөнгөж үүсэж байх үед ихээхэн хэмжээний ус солируудаар дамжин ирсэн байна. Орчлон ертөнцийн өөр өөр орон зайгаас ирсэн эдгээр биет нь өөрсдийн усны нөөцийг дөнгөж бүрэлдэн бий болж буй манай гараг дээр авчирчээ. Ийнхүү ус нь манай гараг үүсэн бий болсон эхний өдрүүдээс хойш дэлхий дээр байсан тул өнөөдрийн бидний ууж буй ус хэдэн тэрбум жилийн настай гэсэн үг.
Ус хэрхэн үүсдэг вэ?
Орчлон ертөнц дэх усны ихэнх хэсэг нь одод хоорондын орон зайд аварга том молекулын үүлнүүдэд үүсжээ. Энэ үүлнүүд нь гол төлөв молекулын устөрөгчөөс бүрддэг хүйтэн, нягт бүсүүд юм. Од үүсэх явцад молекулын үүл өөрийн таталцлын нөлөөгөөр задрах үед түүний доторх температур, даралт нэмэгддэг. Энэ нь одод, гаргуудын системийг үүсгэхээс гадна молекулууд, тэр дундаа усыг нэгтгэхэд хүргэдэг. Оддын дотор явагддаг цөмийн урвал нь устөрөгчийг гели болгон хувиргана. Энэ үед асар их хэмжээний энерги ялгарч, илүү хүнд элементүүд үүсдэг байна. Одод мөхөхийн өмнө асар том оддын цөмд хүчилтөрөгч, нүүрстөрөгч зэрэг илүү хүнд элементүүдийг үүсгэдэг хэд хэдэн цөмийн урвал явагддаг ажээ. Супернова гэж нэрлэгддэг асар том оддын дэлбэрэлт нь одны гаднах давхаргыг сансарт цацдаг маш их энерги ялгаруулдаг үйл явц юм. Ийм дэлбэрэлтийн дараа одод дотор нийлэгжсэн элементүүд, түүний дотор хүчилтөрөгч, устөрөгч нь одод хоорондын орчинд тархаж болно.
Оддын дотор үүсэн бий болсон химийн элементүүд ба ийм үзэгдлийн үр дүнд тархсан супернова гэх мэт одод нь хий, тоосонцрын үүлээр бүрхэгдэж болох ба үүнээс улбаалан шинэ гаргийн системүүд үүсдэг. Гаргууд, түүний дотор дэлхий эдгээр үүлнээс үүссэн бөгөөд ус үүсэхэд шаардлагатай хэд хэдэн химийн элементүүдийг өвлөн авсан байна.
Эх сурвалж: МОНЦАМЭ Агентлаг Д.Жаргал
