12 хоногийн турш Улаанбаатарыг дэлхийн цөлжилт, газрын доройтол, гангийн асуудлыг хэлэлцсэн олон улсын төв болгосон UNCCD COP17 өндөрлөлөө.

Улаанбаатар хотноо наймдугаар сарын 17-нд эхэлсэн НҮБ-ын Цөлжилттэй тэмцэх тухай конвенцын Талуудын 17 дугаар бага хуралд 197 талуудын төлөөлөгч оролцож, газрын доройтлыг бууруулах, доройтсон газрыг нөхөн сэргээх, бэлчээрийг тогтвортой ашиглах, гангийн эрсдэлийг бууруулах арга замыг хэлэлцэв.

Монгол Улс энэ удаагийн хурлыг зохион байгуулагч орны хувьд бэлчээрийн асуудлыг онцолж, өөрийн туршлага, санаачилгаа дэлхийн тавцанд танилцууллаа. Хурлын үеэр олон тэрбум ам.долларын санхүүжилт, гэрээ, хэлэлцээр, түншлэлүүд зарлагдсан нь COP17-ын анхаарал татсан үр дүнгийн нэг байв.

Гэхдээ эдгээрийн зэрэгцээ Монгол Улс хурлыг зохион байгуулахад хэдий хэмжээний хөрөнгө зарцуулсан, үүнээс хэд нь дотоодын эдийн засагт эргэн орсон, мөн хурлын үеэр зарласан санхүүжилтээс хэд нь Монголд бодитоор хэрэгжих вэ гэдэг асуулт үлдэж байна.

250 ТЭРБУМЫН ЗАРДАЛТАЙ COP17

COP17 эхлэхийн өмнө Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн сайд Ц.Сандаг-Очир хурлыг зохион байгуулахад улсын төсвөөс ойролцоогоор 250 тэрбум төгрөг зарцуулахаар төлөвлөж байгааг мэдээлж байсан. Үүн дээр хувийн хэвшлээс 20 орчим тэрбум төгрөгийн дэмжлэг төвлөрөхөөр тооцсон. Анхны тооцоогоор COP17-ын зохион байгуулалтын нийт төсөв 2025-2027 онд 301 тэрбум төгрөг байхаар төлөвлөгдөж байсан ч зардлыг танаж, хэмнэлт хийснээр энэ дүн буурсан байна.

Зардлын хамгийн нүдэнд харагдах хэсэг нь Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнд байгуулсан түр байгууламж байлаа.

Францын GL events компани Улаанбаатарын захиргаатай байгуулсан гэрээний хүрээнд ойролцоогоор 44,500 ам метр талбай бүхий түр байгууламж барьж, хурлын орчныг бүрдүүлжээ. Цэнхэр бүсэд албан ёсны хэлэлцээ, хуралдаан, өндөр түвшний уулзалтууд болж, Ногоон бүсэд бизнес, иргэний нийгэм, олон нийт болон бусад байгууллагын арга хэмжээ зохион байгуулагдсан. Гэхдээ энэ бүхний эцсийн өртөг одоогоор тодорхой болоогүй байна. Зохион байгуулагчид хурлын гэрээ, түншлэл, санамж бичиг болон эдийн засгийн үзүүлэлтүүдийг нэгтгэж, эцсийн дүнг гаргаж байгаа аж.

Урьдчилсан мэдээллээр COP17-ын үеэр 182 улсын төлөөлөл оролцож, 11.2 мянга орчим гадаадын зочин, төлөөлөгч Монголд иржээ.

Тэдний дунд 60 гаруй байгаль орчны сайд, 20 гаруй дэд сайд, улс орныхоо Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан гурван хүн, НҮБ-ын орлогч дарга, Европын парламентын 25 гишүүн, 50 гаруй хотын дарга багтсан байна.

Харин Цэнхэр, Ногоон бүсийн арга хэмжээнд 87 мянган хүн давхардсан тоогоор оролцжээ.

Зохион байгуулагчдын мэдээлснээр наймдугаар сарын байдлаар Монгол Улсад 141 мянган гадаадын жуулчин ирсний ойролцоогоор 10 хувь нь COP17-ыг зорьсон байна. Эдгээр нь эцсийн тайлан бус, зохион байгуулагчдын нэгтгэж буй урьдчилсан тоо гэдгийг тэмдэглэх нь зүйтэй.

COP17-ын бэлтгэл ажлыг дөрвөн сар гаруйн хугацаанд эрчимтэй хийсэн байна. Монгол Улсын зохион байгуулагч орны павильон болох “Цомцог гэр”-ийг Монголын компани 50 гаруй хоногт хийжээ. Мөн Ногоон бүсийн улс орнуудын павильонуудыг тухайн улсын захиалга, дизайны дагуу Монголын 10 орчим компани үйлдвэрлэн угсарсан байна.

Эдгээр ажлын нийт хөрөнгө оруулалт 6 тэрбум гаруй төгрөг болсон гэх урьдчилсан тоо бий.

Энэ бол улсын төсөвт орсон мөнгө биш. Харин Монголын аж ахуйн нэгжүүдийн гүйцэтгэсэн ажил, үйлчилгээний төлбөрөөр дамжин дотоодын эдийн засагт үлдсэн мөнгөн урсгал юм.

Үүн дээр зочид буудал, ресторан, тээвэр, худалдааны салбарын орлого нэмэгдэнэ. Тухайлбал, COP17-ын үеэр Улаанбаатарын хэмжээнд 13 мянган зочид буудлын өрөөний хоног борлуулагдаж, зочид буудлын салбарт 5.4 тэрбум төгрөгийн орлого бий болсон байна.

Мөн 30 гаруй Монголын хоолны газар, ресторан ажиллаж, 700 гаруй тогооч үйлчилгээ үзүүлжээ. Ингээд харахад COP17 нь Улаанбаатарын үйлчилгээний салбарын хувьд богино хугацаанд тодорхой хэмжээний эдийн засгийн идэвхжил бий болгосон нь харагдана.

Хурлын өмнө Монголын тал COP17-оос эдийн засгийн үр өгөөж хүртэх тооцоо мөн гаргасан. 6000-8000 гадаадын төлөөлөгч ирсэн тохиолдолд зочид буудал, хоол, бэлэг дурсгал, худалдаа, үйлчилгээ зэрэгт ойролцоогоор 150 тэрбум төгрөгийн эдийн засгийн эргэлт бий болно гэж тооцож байв. Харин оролцогчдын тоо 8000-аас давбал энэ дүн 170 тэрбум төгрөгт хүрэх боломжтой гэж мэдээлсэн.

Мөн төрийн зүгээс хурлын зардлаа хурлын үеэр 100 хувь нөхөх хүлээлттэй байгаагаа хэлж байсан юм.

ТОМ ТООНУУДЫН ЦААНА МОНГОЛД ОРЖ ИРЭХ НЬ ХЭД ВЭ?

Харин COP17-ын эдийн засгийн үр өгөөжөөс илүү урт хугацаанд Монголд нөлөөлөх томоохон тоонууд бий.

COP17-ын хаалтын хэвлэлийн бага хурлын үеэр Монголын талын мэдээлснээр Монгол Улсад хэрэгжих ногоон төсөл, хөтөлбөртэй холбоотой гэрээ, хэлэлцээр, санамж бичгийн нийт дүн 1.48 тэрбум ам.долларт хүрчээ. Үүнд Европын хөрөнгө оруулалтын банкны 200 сая евро, Дэлхийн банкны 100 сая ам.долларын санхүүжилт, газрын нөхөн сэргээлт болон холбогдох ажлуудад чиглэсэн 130 сая ам.доллар, Монголын Ногоон санхүүжилтийн корпораци болон арилжааны банк хоорондын 50 сая ам.долларын хэлцэл зэрэг багтсан байна.

Мөн нийслэлийн түвшинд ой, сэргээгдэх эрчим хүч, үерийн хамгаалалт, нийтийн тээвэр болон ногоон хөгжлийн чиглэлээр 400 сая ам.долларын гэрээ, хэлэлцээр байгуулсан талаар мэдээлсэн байна.

Энд нэг чухал ялгаа бий. 1.48 тэрбум ам.доллар гэдэг нь Монголын төсөвт орсон мөнгө биш, харин төсөл, хөтөлбөр хэрэгжүүлэхтэй холбоотой байгуулсан гэрээ, хэлэлцээр, санамж бичгүүдийн нийт дүн юм. Тиймээс үүнийг бүгдийг нь нэг дор зарцуулах боломжтой санхүүжилт гэж үзэхээс илүү цаашид хэрэгжих төслүүдийн санхүүгийн хүрээ гэж ойлгох нь зөв.

Харин COP17-ын хэмжээнд, Монгол Улсаас давсан олон улсын санхүүжилтийн өөр нэг багц зарлагдсан нь 1.3 тэрбум ам.доллар юм.

Энэ нь Засгийн газар, хөгжлийн банк, сан, хувийн хэвшлийн байгууллагуудын оролцоотойгоор таван тивийн 23 улсад хэрэгжих газрын нөхөн сэргээлт, гангийн тэсвэржилт болон бусад чиглэлийн төслүүдийн санхүүжилтийн багц юм. Албан ёсны мэдээллээр үүний 644.5 сая ам.доллар нь шинэ санхүүжилт бөгөөд 216.4 сая ам.доллар нь аль хэдийн баталгаажиж, хэрэгжилтийн шатанд шилжсэн байна.

БЭЛЧЭЭРТ 1.2 ТЭРБУМ АМ.ДОЛЛАР

Энэ олон улсын санхүүжилтийн хүрээнд Монгол Улсын санаачилсан “Rangelands Flagship Initiative” буюу “Бэлчээрийн тэргүүлэх санаачилга” онцгой байр суурь эзэлж байна.

Уг санаачилгын хүрээнд дэлхийн хэмжээнд бэлчээрийг тогтвортой ашиглах, нөхөн сэргээх, малчин иргэдийн амьжиргааг дэмжих чиглэлээр 45 төсөлд нийт 1.2 тэрбум ам.долларын санхүүжилтийн багц бүрдүүлжээ. UNCCD үүнийг тус байгууллагын түүхэн дэх бэлчээрийн салбарын хамгийн том хөрөнгө дайчилсан санаачилгуудын нэг гэж тодорхойлж байна. Бэлчээр дэлхийн хуурай газрын талаас илүү хувийг эзэлдэг бөгөөд ойролцоогоор 500 сая малчин бэлчээрийн экосистемээс амьжиргаагаа залгуулдаг. Үүнээс гадна бэлчээрийн экосистем жил бүр 21-47 их наяд ам.долларын эдийн засаг, экологийн үр өгөөж бий болгодог гэсэн судалгааг COP17-ын үеэр танилцуулжээ. Энэ үр өгөөжид хүнсний үйлдвэрлэл, усны зохицуулалт, биологийн олон янз байдал, нүүрстөрөгчийн хуримтлал зэрэг бэлчээрийн экосистемийн олон талын үйлчилгээ багтана.

Судалгаагаар бэлчээрийг нөхөн сэргээхэд оруулсан нэг ам.долларын хөрөнгө оруулалт дунджаар 4-6 ам.долларын өгөөж бий болгох боломжтой.

Харин усны хангамж зэрэг өргөн хүрээний нийтийн үр өгөөжийг хамтад нь тооцвол энэ өгөөж 36 ам.доллар хүртэл өсөх боломжтой гэж үзжээ. Энэ тоо Монголын хувьд онцгой ач холбогдолтой. Учир нь бэлчээрийн доройтол нь зөвхөн байгаль орчны асуудал биш, малчдын орлого, мал аж ахуйн үйлдвэрлэл, хүнсний аюулгүй байдал, усны нөөцтэй шууд холбоотой билээ.

МОНГОЛД ШУУД ХАМААРАХ 3.3 САЯ АМ.ДОЛЛАР

Харин дээрх олон улсын томоохон санхүүжилтийн дундаас Монгол Улстай шууд холбоотой нэг тодорхой санхүүжилт бий. Дэлхийн Байгаль Орчны Сан буюу GEF-ээс UNCCD COP17 Legacy Project-д 3.3 сая ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийж байна. Уг төслийг Олон улсын байгаль хамгаалах холбоо буюу IUCN хэрэгжүүлэх бөгөөд Монгол Улс болон IUCN-ээс нийт 8 сая ам.долларын нэмэлт хамтын санхүүжилт татахаар төлөвлөжээ. Төслийн нэг гол зорилго нь Монгол Улс болон UNCCD тэргүүлж буй “Бэлчээрийн тэргүүлэх санаачилга”-ыг хөгжүүлэх, уялдуулах, бэлчээрийн нөхөн сэргээлтийн хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэх юм.

Мөн GEF сүүлийн дөрвөн жилийн хугацаанд бэлчээрийн тогтвортой менежмент, нөхөн сэргээлт болон малчин иргэдэд үр өгөөжтэй 50 гаруй төсөлд 300 сая ам.доллараас дээш санхүүжилт баталсан байна.

ГАНГИЙН ЭСРЭГ МӨНГӨ ТАТАХ ШИНЭ МЕХАНИЗМ

COP17-ын өөр нэг гол асуудал нь гангийн эрсдэлийг урьдчилан тооцоолж, улс орнуудын тэсвэрлэх чадварыг нэмэгдүүлэх байв. COP16-ын үеэр Саудын Арабын санаачилгаар байгуулагдсан “Риядын дэлхийн гангийн тэсвэржилтийн түншлэл” Улаанбаатарт хэрэгжилтийн дараагийн шатандаа оржээ.Тус түншлэл нь эмзэг нөхцөлд байгаа 70 орчим бага болон дунд орлоготой улсад чадавх бэхжүүлэх, хөрөнгө оруулалтад бэлэн төсөл боловсруулах, гангийн эрсдэлийг бууруулах санхүүжилт хүргэхэд чиглэж байна.

Үүнтэй зэрэгцэн UNCCD болон Люксембург улс хамтран Гангийн тэсвэржилтийн хөрөнгө оруулалтын механизм буюу DRIF-ыг эхлүүлэв.

Энэ механизм нь усны аюулгүй байдал, тогтвортой хөдөө аж ахуй, байгальд суурилсан шийдэл, газрын нөхөн сэргээлт зэрэг чиглэлд 400 сая ам.доллар хүртэлх төрийн болон хувийн хөрөнгө татах зорилготой. Мөн олон улсын Гангийн тэсвэржилтийн ажиглалтын системийн дараагийн үе шат эхэлж, дэлхийн анхны Гангийн тэсвэржилтийн индекс танилцуулагдсан байна. Энэ нь улс орнууд гангийн эрсдэлийг хэр сайн урьдчилан таамаглаж, бэлтгэж, дасан зохицож байгааг үнэлэхэд ашиглах шинэ хэрэгсэл болох юм.

ХУРЛЫН ДАРАА ЖИНХЭНЭ АЖИЛ ЭХЭЛНЭ

COP17-ын санхүүгийн тооцоог ярихдаа Монгол Улс яагаад ийм хэмжээний хурал зохион байгуулсныг орхигдуулж болохгүй. Монголын цөлжилт, газрын доройтлын үндэсний үнэлгээгээр нийт газар нутгийн 81.9 хувь нь тодорхой хэмжээгээр цөлжилт, газрын доройтолд өртсөн байна. 1991-2025 оны мэдээлэл, зайнаас тандан судлал болон бусад эх сурвалжид тулгуурласан уг үнэлгээгээр нийт нутгийн 9.4 хувь нь хүчтэй, 0.9 хувь нь нэн хүчтэй ангилалд багтжээ.

Энэ тоо цөлжилт, газрын доройтол Монголын хувьд зөвхөн байгаль орчны салбарын асуудал биш гэдгийг харуулна. Усны хангамж, бэлчээрийн даац, малчдын орлого, хүнсний аюулгүй байдал, орон нутгийн хөгжилтэй шууд холбогдох асуудал.

Тиймээс COP17-ын дараах хамгийн чухал асуулт нь хэдэн тэрбум ам.доллар яригдсан бэ гэдэг биш. Харин тэр мөнгөний хэд нь Монголын газар дээр, бодит төсөл болон хэрэгжих вэ гэдэгт байна.

Улаанбаатарт 12 хоног үргэлжилсэн COP17 өндөрлөж, түр байгууламжууд бууж, оролцогчид эх орондоо буцлаа. Харин Монголын хувьд энэ хурлын үр дүнг хэмжих ажил одооноос эхэлж байна.

Тиймээс COP17-ын жинхэнэ үр дүнг өнөөдөр зарласан мөнгөний хэмжээгээр биш, маргааш хэрэгжиж эхлэх төслүүдээр нь хэмжихээс өөр аргагүй. Монголд үлдсэн нь одоогоор мөнгө биш, түүнийг татах боломж. Харин тэр боломж бодит хөрөнгө болж хувирах эсэх нь хурлын дараах ажлаас шалтгаална.

Эх сурвалж: News.mn Б Эрдэнэзаяа