Улаанбаатар, 2026 оны хоёрдугаар сарын 13 /МОНЦАМЭ/. Монголын түүх, соёлтой холбоотой, урьд өмнө судалж байгаагүй, цоо шинээр илэрсэн дурсгал, өвүүдийг сорчлон “Британи дахь Монголын түүх соёлын өв” номыг эмхэтгэжээ.

“Чингис хаан” үндэсний музейгээс Их Британи улсад хадгалж буй Монгол угсааны эзэнт гүрний үеэс хойших дурсгалаас түүвэрлэсэн тус номын 70-80 хувь нь судалгааны эргэлтэд ороогүй, шинэ бүтээлүүд юм. Хамгийн онцгой бүтээлээс дурдвал, Юань гүрний үеийн монгол цэргийн байлдааны хэрэгсэл бороохой, Иль хант улсын түүхэнд холбогдох Монгол хатны алдартай цүнх, Өндөр гэгээн Занабазарын Дэмчиг бурхан, Сайн ноён хан Намнансүрэнгийн Их Британийн хаанд илгээсэн захидал, Цагаадай улс, Юань гүрний үеэс XX зууны эхэн үе хүртэлх түүхэнд хамаарах эд зүйлсийг анх удаа англи, монгол хэлээр тайлбарлан хэвлэлээ.

Хамгийн хүнд, адармаатай цагийг туулж олны хүртээл болж буй 13 дахь цуврал ном нь түүхийн судалгаа төдийгүй Монголын өв соёлын дэлхийд тархсан судалгааны өвийг цогцоор хэвлэсэн анхны алхам учир судалгааны шинэ боломжийг нээж байгаа”-г номын зохиогч, “Чингис хаан” үндэсний музейн захирал, академич С.Чулуун номын нээлтийн үеэр дурдаад, бүлэг, зүйл бүрийг тухайн чиглэлээр мэргэшиж, олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн эрдэмтэд бичсэнийг тэмдэглэлээ.

Тэрбээр, “Британийн музей, номын сангуудаас цоо шинээр илэрсэн дурсгал өв гэвэл Намнансүрэнгийн нууц захидал, Хар хотын монгол бичгийн дурсгал, 1800-гаад оны үеийн одон орны зурхай, уламжлалт анагаах ухаанаар хүний биеийг хэрхэн эмчлэх тухай судрууд олдсон. Энэхүү 13 дахь ботид 500 гаруй материал орсныг урьд өмнө бага судалсан, цаашид судалгааны эргэлтэд хэрэгтэй өвийг сорчилсон. Нийт 20 боть гаргасны дараа бүх мэдээллийн санг хадгалж үлдэнэ” гэсэн юм.

“Дэлхийд тархсан өв” төслийн хүрээнд хэвлэсэн номыг бүтээхэд монголын устаж сүйдсэн сүм хийдүүд одоо хаана байгаа болон тэдгээрийн гэрэл зураг, сан хөмрөгийг сүүлийн 20 гаруй жил эрж хайж томоохон сан хөмрөг үүсгэж Монголын бурхны шашны судалгаанд онцгой гавьяа байгуулсан судлаач Сью Бөрни удирдаж, Британийн эзэн хааны Азийн нийгэмлэг Кембрижийн Их сургууль, Эдинбург, Британийн Их сургуулийн номын сан, Британийн музей судлаачдаас бүрдсэн олон улсын мэргэжлийн судлаачид оролцож хамтран бичиж хэвлэн нийтлүүлжээ.

Номын нээлтэд ерөнхий редактор Сью Бөрнэ Лондоноос цахимаар оролцохдоо, “Судалгаагаа Их Британийн нэр хүнд бүхий Британийн музей, номын сангийн цуглуулгаар эхлүүлсэн. Британийн музей саяхан Иль хант Улсын үеийн керамик, металл эдлэлд зориулсан шинэ танхим нээж, Иль хант Улсын шаазан, металл эдлэлийн тусгай үзүүлэнг дэлгэсэн. Тэдгээрийн ихэнх нь энэхүү номд багтсан. Куртолд галерейд XIV зууны Иль хант улсын тансаг хийц бүхий металл цүнх хадгалагддаг нь бас нэгэн чухал үнэт өв. Энэ цүнхийг Мосул хотод хааны хатанд зориулан урласан гэдэг. Монгол нутгаар 1715-1935 онд аялсан Британийн 70 орчим аялагчийн монголын тухай бичсэн тэмдэглэл, зураг ч бий. Британийн Хааны Газарзүйн нийгэмлэгт монголын 2500 орчим зураг хадгалж байгаагийн заримаас оруулсан. Мөн Эдинбургийн их сургуулийн Дэлхийн түүхийн номын санд буй Судрын чуулганы хоёрдугаар хэсгийн 151 хуудас маш үнэ цэнтэй. Өлзийт хааны захиалгаар Рашид ал-Дин Фазлаллах Хамадани бүтээсэн энэ бүтээл нь тухайн үеийн дэлхийн түүхийн таван эхийн нэг гэдэг. Судлаач Люси Диконы судалгаагаар уг гар бичмэл XVIII зуунд Жон Бейлийн гэр бүлээр дамжин Шотландад ирснийг тогтоосон. Бас нэгэн гайхамшигт бүтээл бол Британийн музейд хадгалж буй хүрэл, алтаар урласан мандал. Доктор Сурун-Ханда Сыртыпова уг мандалыг XVII зууны их мастер Занабазарын бүтээл гэдэг. Хэдийгээр өмнө нь Хятадынх гэж байсан ч монгол гаралтайг нь баталсан. Миний бие Британийн номын сангийн Стейний цуглуулгад Хар Хотын ойролцоо Эзэн голоос цуглуулсан монгол бичгийн зарим эх хадгалагдаж байсныг олсон. Энэ номыг бүтээхэд хувь нэмэр оруулсан, эрдэнэсийг олох хүнд эрэл, амаргүй үед итгэл хүлээлгэн, урам зориг өгч байсан хүмүүст талархлаа. Энэ боть нь Британид цаашид илүү өргөн хүрээнд судалгаа хийж, өөр олон эрдэнэсийг нээн илрүүлэх эхний алхам болно гэдэгт найдаж байна” хэмээв.

Хоёр орны харилцааны зөөлөн хүчний бодлогод чухал үүрэг гүйцэтгэх “Британи дахь Монголын түүх соёлын өв” номын нээлт Их Британи улсад ирэх 7 хоногт болох юм.

Дэлхийн улс орнуудад одоо мэдэгдэж буйгаар 40 гаруй улсын 80 орчим газар монголын түүх, соёлын дурсгал, тэмдэглэл, гэрэл зураг, эд өлгийн зүйл их, бага хэмжээгээр хадгалагдаж байна. Эдгээрийг олж илрүүлж, хамтран судлах зорилгоор 2014 оноос эхлэн албан ёсны зөвшөөрөл, мэргэжлийн тайлбар зүүлттэйгээр монгол, англи хэлээр хэвлүүлж байгаа. Өнгөрсөн хугацаанд Унгар, Норвеги, Герман, ОХУ, Дани, Япон зэрэг оронд байгаа дурсгал, өвөөр 12 боть ном хэвлэсэн бол Чех дэх монголын түүх, соёлын дурсгал, өвөөр энэ онд 14 дэх ботио гаргах ажээ.

Эх сурвалж: МОНЦАМЭ Агентлаг Б.Оюундэлгэр