Эрхэм хүндэт бага залуу насны боксчин анд Д.Отгонбилэгийнхээ урилгаар 2026 оны 6 дугаар сарын 9-13-нд Хөвсгөл аймгийн Ханх суманд зорин очиж Монголын Швейцарь хэмээгддэг Хөвсгөл нуур орчмын байгалийн сайханд ая тухтай, дурсамж дүүрэн амраад ирлээ.

Монголд Улсын хойд хилийн Ханх боомтын Гаалийн ахлах байцаагч, Олон улсын хэмжээний мастер, Монгол Улсын хошой аварга боксчин Д.Отгонбилэг анд маань энэхүү нэр хүндтэй албанд 30 гаруй жил ажиллахдаа Монгол Улсын хоёроос бусад хилийн бүх боомтод ажилласан юм байна.

Энэхүү дурсамж дүүрэн аяллынхаа товч тэмдэглэлийг та бүхэндээ толилууж байна.

Миний бие эхнэрийн хамт Улаанбаатараас Мөрөн-Хатгал /засмал зам/, Хатгалаас 17 даваа бүхий 180 км бартаат зам туулан зорьсон газартаа хүрлээ. Ийнхүү 6 дугаар сарын 9-ний шөнө Ханх сумын Гаалийн хорооны хотхонд буухад анд минь биднийг халуун дотноор тосч авлаа. Зочин хүлээн авдаг тохилог сайхан байранд нь бид тухлан саатлаа. Энэ нутгийн агаар ямар цэнгэг сайхан юм бэ?

Отгонбилэг энд ирээд 4 жил гаруй Гаалийн ахлахаар ажиллаж байгаа юм. Ханх боомтын түүний баг 40 хүртлэх насны маш залуу хамт олон аж. Тэр ирээд эн тэргүүнд боомтын алба хаагчдын хотхоны байрыг багахан төсөв гаргуулан засварлаж дулаахан, тохилог сайхан болгосон нь хамт олныхоо ая тухтай орчныг бүрдүүлсэн байна. Энэ мэт түүний олондоо тустай сайн үйлсийг дурдвал олон байдгийг гаалийнхан төдийгүй Монголын боксын үе үеийнхэн мэднэ дээ.

Ханх сум нь аймгийн төв Мөрөнгөөс 280 км, Улаанбаатар хотоос 1020 км зайд байрладаг. Хөвсгөл нуурын хойд хөвөөнд, ОХУ-тай хиллэх Ханх-Мондын хилийн боомтоос 22 км зайд оршдог.

Бүрэнхаан уулын салбар уулс болох Хорьдол Сарьдаг, Мөнхсарьдаг оргилууд нь байгалийн өвөрмөц тогтоцтой, сүрлэг сайхан нутаг гэдгийг ийнхүү нүдээр үзэн сэтгэл зүрхээрээ мэдэрч биширлээ.

Бүрэнхаан уул нь тус аймгийн хамгийн өндөр, далайн түвшнээс дээш 3491 метрт орших бөгөөд Отгонбилэг анд маань өнгөрсөн жил энэхүү сүрлэг оргилд гараад амжжээ. Бүрэнхаан уул нь Зүүн Саяны нурууны салбар бөгөөд ОХУ-ын хил дагуу 70 орчим км үргэлжилдэг юм байна.

Тухлан амарсан бид 2 маргааш нь Ханх сум болон Хөвсгөл далайг хойд талаас нь харж үзэсгэлэнт байгальтай танилцаж орос ванн, саунд тухлан, нууранд орж, сарлагийн өрөм идэж нэгэн өдрийг зугаатай сайхан амарлаа.

Харин маргааш өглөө нь эрхэм андтай хамт /2026.06.10/ фургон машинаар Ханх боомт руу зорин очлоо.

Ингээд л Монгол Улс, ОХУ-ын хил нээгдэхэд бичиг баримтаа шалгуулаад хойд хөршийн зүг хөдөллөө. Зам болон байгалийн сайхныг бишрэн бахадсаар дардан замаар уруудан давхисаар хамгийн эхний суурин болох Монд тосгонд ирлээ.

Ханхын боомтоос гараад л нам дор газар руу уруудах бөгөөд уур амьсгал 10 гаруй хэмээр эрс дулаарч +26 хэм боллоо. Энд Ханхаас сарын өмнө зун болж, сарын дараа намар болдог, нутгийнхан зундаа 2 хадлан авдаг хэмээн Орос руу байнга гарч ордог биднийг газарчилж яваа Түвшинтөр жолооч онцолж байв.

Өндөр сүрлэг ой модон дундуур үргэлжлэх засмал замаар цөөн хэдхэн автомашин зөрөх бөгөөд Эрхүү болон том хот суурингаас ирсэн дугуйн тамирчид энэ замаар сургуулилт хийж байгаатай замын турш таарч байлаа. Үнэхээр дугуйгаар л аялмаар саадгүй дардан зам юм байна.

Буриадын Тункинский аймгийн Тункинская хөндийгөөр дайран өнгөрдөг үзэсгэлэнт энэ зам нь Монды хэмээх өндөр уулын тосгон, Вышка орчмын халуун булаг /Жемчуг тосгон/ болон алдарт Аршан балнеологийн амралтын газартай холбодог аж. Ингээд бид 180 км давхиад Аршанд ирлээ. Тэнд Эрхүү, Ангарск, Красноярск гээд газар газраас жуулчид ирж амардаг гэнэ. Эндээс Эрхүү хот 230 км зайтай.

Аршан нь 1920 онд байгуулагдсан Буриадын Тункинскийн үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнд байрладаг бөгөөд нэгдүгээр зэрэглэлийн амралт сувиллын бүс аж. 2021 оноос хойш тус амралтын газар нь "Буриад улсын шилдэг 100 үзмэр"-ийн жагсаалтад багтсан. Харин 2024 оноос Аршан нь холбооны улсын амралтын газар болжээ.

Мөн Аршанд ирсэн жуулчид “Жилье” /орон сууц/ гэсэн хаяг, самбар болон тийм зар барьсан нутгийн иргэдтэй уулзаад буух буудлаа сонгож болдог аж. Ийм буудал нь хоногийн 1000-5000 орчим рубль бөгөөд маш тохилог юм билээ. Бидний буусан буудал 2 давхар 10 орчим өрөөтэй, душ, ванн, гал зуух, хөргөгч гээд бүх юмтай. Гаднаа террас, сүүдрэвч, бассейн, тоглоомын талбайтай. Оройдоо нам гүм, үнэхээр таатай сайхан байсан шүү.

Харин Аршан хүрэх замд цөөнгүй айлын гадна туг хатгаж, цэцгэн тууз тавьчихсан байх нь содон харагдаж байлаа. Энэ нь Орос-Украины дайнд цэрэгт яваад амь үрэгдсэн хөвгүүдээ ингэж алдаршуулан хүндэтгэсэн юм байна.

Аршанд бид хоёр ая тухтай амраад маргааш /06.11/ нь буцах замдаа Жемчуг тосгоны Вышка орчмын халуун рашааныг очиж сонирхлоо. Эндээс бид Иркут /Эрхүү/ голын дэргэд зургаа авахуулаад хилийн зүг хөдөллөө. Энэ бүс нутгаар маш олон том, жижиг гол урсдаг бөгөөд Эрхүү гол урссаар Ангар мөрөнд цутгадаг юм байна.

Ташрамд дурдахад, 1980-1990-ээд онд Монголын боксын залуучуудын болон шигшээ багт тамирчин байж улс, хот, олон улсын олон арван тэмцээнд хүчээ сорин алт, мөнгө, хүрэл медалийн эзэн болж Монголынхоо төрийн далбааг өргүүлж явсан Отгонбилэг анд маань зодог тайлаад ч Монголын боксын холбоо болон боксчин анд нөхөддөө Гаалийн албаны нэр төртэй албан хаагчийн хувьд тус дэм болж байсныг үе үеийн анд нөхөд нь сайн санах байхаа.

Алс хязгаар нутагт төрийн хүндтэй албыг нэр төртэй гүйцэтгэж яваа анд нөхөр маань албатай хэдий ч оройдоо бид тухлан сууж тамирчин байсан үеээ болон боксын хамт олныхоо тухай халуун яриа өрнүүлээд амжсаныг онцлон хэлэхэд таатай байна.

Эрхэм анддаа ажил алба, амьдралд нь сайн сайхны дээд бүхнийг нэгэн үеийн андуудынхаа өмнөөс хүсэн ерөөе өө. Баярлалаа...

Д.Өлзийсайхан 2026.06.15