Дархан, Шарын гол нэрийн тухай домог

Дархан, 2026 гуравдугаар сарын 10 /МОНЦАМЭ/. Бурхантын хөндийд бууриа зассан, нэгэн жарныг элээсэн Найрамдлын Дархан хот өдрөөс өдөрт өргөжин тэлсээр байна. Дархан хайрхан уулаараа нэрийдсэн энэ нутгийн нэрийн тухай олон домог, хууч яриа бий.

Тэдгээр нь урт, богино янз бүрийн агуулгатай бөгөөд тухайн үеийн хүмүүсийн амьдрал, хийж байсан ажил хөдөлмөртэй ч холбоотой гэж үздэг. Дархан, Шарын гол гэх нэрийн тухай өгүүлэх олон домгийн нэгийг хүргэе.

Одоогоос 260 гаруй жилийн тэртээ ус, ургамал тэгш Хэнтийн салбар их уулсын буйдхан бөглүү нутагт Хар Дархан хэмээх олон хүүхэдтэй нэгнийх аж төрдөг байжээ.

Нэгэн өдөр тэдний 16 настай анчин хүү хойд уулсаар буга агнахаар явжээ. Ан, амьтантай хөөцөлдөж ядарсан хүү уулын хярд амарч суутал буга харагдаж, газар тавьсан цахиур буугаа авах гэтэл гол төмрөөрөө газар наалдчихаад авагдсангүй гэнэ. Хүү буугаа авах гээд ядаж, цөхрөөд болохгүй болохоор нь тэндээ орхиод уулаас буужээ.

Гэтэл хүү алтан гадас шиг хэлбэртэй шар чулуунд бүдэрч унан, уурлан босохдоо “Чамайг ээждээ аваачиж өгч аарцны чулуу болгоноо” гэж. Ер бусын хүнд тэр хачин шар чулуугаа үүрч, тэвэрч, чирч, гулдсаар гэртээ ирэхийг аав, ээж нь харж гайхацгааж хүү ч болсон явдлыг ярьжээ.

Дархан эр ухасхийн хүүгийнхээ духан дээр хошуу хүргэн толгойг нь нэг илж, За миний хүү чи ан гөрөө хийж, амьтны амь таслахаа зогсоох учиртай болсон байна. Энэ баян хангай уул, усны эзэн миний хүү чи бидэнд ийм их алт өгсөн байна гээд мөнөөх шар чулуу руу заажээ.

Хар дархны хүү анд яваад санамсаргүй алт олж ирсэн тэр өдрийн үдшээр бас нэгэн сонин явдал болжээ. Тэдний гурван жаахан охин гэрээсээ асар холгүй байх газрын хөрсний цөмөрхий цооногт орж тоглож байгаад гэртээ иртэл хүүхдүүдийн нүүр, гар ихэд харлаж, хөө тортогт халтардсан байхыг эцэг, эх нь харсан ч тэднийг загнасангүй. Наад гар нүүрээ угаа гээд өнгөрчээ.

Гэтэл юу болсон гэж санана. Айл үнсээ авч гарахад нь мөнөөх жаалууд уг үнсийг өдөр тоглож байсан цооногт аваачиж асгажээ. Оройхон болоход үнстэй цооногоос гал дээшлэн шажигнан асаж, хавь ойрыг гэрэлтүүлжээ.

Галын дөлийг хүүхдүүд харан баярлаж шүрэн гал, шүрэн гал гэцгээжээ. Үүнээс хойш шүрэн гал гэсэн үг 100 орчим жил хэлэгдсээр сүүлдээ Шарын гол гэсэн нэртэй болсон гэнэ.

Шарын голын хойд талд байдаг өндөр уулыг ядуу дархан эр хүндэтгэн тахиж хүүгийн авчирсан мөнөөх алтнаас авч томоос том Намсрай бурхан цохиж урлаад орой дээр нь шүтээн болгон залахдаа, ядуу биднийгээ өршөөн тэтгэж их өглөг хайрласанд гялайлаа. Би таныг “Дархан хан” гэж нэрлэе, болгоож хайрла гэжээ.

Тэр цагаа хойш одоог хүртэл “Дархан хан” нэрээр яваа учир ийм юм.

Дархан ханы ойролцоо мөнөөх алттай уулыг өнөөх анчин хүү “алтан гадас” хэмээн нэрлэсэн байжээ. Тэр уул олдоог хүртэл сүндэрлэн буй. Энэ уулын буу наалдсан тэрхүү хяраас Ерөөгийн төмөр толгой хүртэл Монголын төмрийн хүдрийн их судал үргэлжилдэг гэдэг.

Хоорондоо учир, утгын холбоо авцалдаат энэ их домгийн нутаг орныг нэгэн их эрдэмтэй сайн хувилгаан лам шинжин үзэж, ном буулгаад хожмын нэгэн цагт энд манай Монголын их дархны том газар болох юм байна гэж Давхрын ухаагийн тэр зүг шившин харж айлдсан гэнэ лээ.

Тэр газар нь одоогийн хар төмрийн буюу төмөрлөгийн үйлдвэр сүндэрлэн боссон уужим дэвсэг болой.

Эх сурвалж: МОНЦАМЭ Агентлаг Л.Отгонбаатар /Дархан-Уул/

Ташрамд, Дархан-Уулын орчимд нүүрсний уурхай, алтны олон уурхай бий.