Монголын Эдийн засгийн сэтгүүлчдийн клубын ээлжит "Өглөөний уулзалт"-ын зочноор Эдийн засагч Б.Дөлгөөн оролцож, 2026 оны эдийн засгийн төлөв байдлын талаар танилцууллаа.

Эдийн засагт тодорхой бус, тогтворгүй байдал хамгийн ихээр сөрөг нөлөө үзүүлэхээр байна. Гадаад болон дотоодын "уур амьсгал" улам ээдрээтэй, тодорхой бус, тогтворгүй байдал нэмэгдэж байгаа нь:

• улс орнуудад сорилт төдийгүй хөрөнгө оруулалт буурах, хумигдах,
• инфляцын дарамт үргэлжлэх,
• худалдааны өсөлт саарах,
• дэлхийн нөлөө бүхий томоохон эдийн засгууд удаашрах зэрэг олон сөрөг байдал бий болгож байна.

Тухайлбал, АНУ-ын худалдааны бодлого, тарифын алхмууд дээрх байдалд томоохон нөлөө үзүүлэхээр байна. Тэрчлэн Америкийн эдийн засгийн идэвхжил сулрах төлөв таамгийг олон улсын судалгааны байгууллагууд дэвшүүлж эхэлснийг дурдлаа.

ОХУ: Хойд хөршийн эдийн засаг 2026 онд улам агших, эдийн засаг нь зогсонги байдал руу орох буюу хямралын төлөв байдалд улам гүн шилжих хандлагатай байгаа аж.

БНХАУ-ын хувьд эдийн засгийн бүтцийн шилжилт үргэлжилж байна. Тус улс хөрөнгө оруулалтаас хэрэглээнд суурилсан эдийн засгийг бий болгохоор зорьж буй.

Хэрэглээнд суурилсан эдийн засаг нь тогтвортой хөгжлийн гарц гэж өмнөд хөрш үзэж байгаа юм. Үл хөдлөх хөрөнгийн зах зээлийн уналтаас шалтгаалан гангийн зах зээлийн эрэлт буурсан, энэ байдал 2026 онд ч үргэлжлэн хадгалагдахаар байна гэв.

ХИЙМЭЛ ОЮУНААР ХИАМНЫ ЖОРЫГ ГАРГАЖ БАЙНА

AI-гийн тухайд хэлэхэд, хиймэл оюун ухааны тусламжтайгаар АНУ-д бүхий л түвшний үйлдвэрлэлийн машины ажиллах зарчим өөрчлөгдөж, химийн шинэ томъоёнууд болон шнэ материалуудыг гаргаж ирж байна. AI-гаар хиамны жорыг гаргаад ирсэн байх жишээтэй, хөгжүүлж байна.

Өнөөдөр туслахын ажил, төсөл боловсруулалт болон судлаачдын орон тоо байхгүй болж байна. Ийм байдлаар хиймэл оюун ухаан ажлын байранд нөлөөлж байна. Ингэхдээ дунд болон бага чадвартай ажлын байранд гэхээсээ илүү өндөр чадварын мэргэжилд нөлөөлж байна.

Тэгэхээр юунд санаа зовж байна гэхээр тэнд нэвтрээд, урьдчилаад илүү бага ажиллах хүч, илүү бага зардлаар илүү их ашиг олж чадаж байгаа байдал Монгол шиг улс оронд орж ирэхэд манайхан өрсөлдөж чадах уу гэдэг байна.

Тиймээс бид энэ гарч буй шинэчлэлтүүдийг яаж илүү хурдан авчирч аль салбарт хөгжүүлэх вэ гэдэг чухал. Түүнээс биш төр, засаг үүнийг авчрах гэдэг юм байхгүй.

ҮНИЙН ӨСӨЛТ ҮРГЭЛЖИЛНЭ

Улс орнуудын өсөлт хөгжлийг харахаар ялгаатай тал нь бодлогодоо байдаг байна. Түүнээс биш гадны шоок буюу цочролт байдал, валюттын олон улсын санхүүгийн хямрал энэ тэрийг бол хэн ч тооцож чадахгүй. Төр, засаг бодлогоо зөв гаргаж чадаж байна уу гэдэгт хөгжлийн түвшний ялгаа оршиж байна. Энд ганц мөнгөни бодлого яриагүй, төсвийн бодлого ч орно.

Манай өнөөгийн нөхцөл байдал аваад үзэхээр ажил хаялттай холбоотойгоор багш, эмч нар цалингаа нэмүүлснээр төсвийн бодлого нилээд өөрчлөгдөхөөр харагдаж байна. Дотоод зардлуудаа эргэж харах ёстой болж байна. Бодлогоо сайн гаргаснаар илүү хурдацтай хөгжинө. Дүгнэж хэлэхэд ирэх онд:

• Дотоодод хөрөнгө орохгүй, санхүүжилт ирэхгүй байна.
• Гадаадын хөрөнгө оруулалт орж ирэхгүй байна
• Мөн үнийн өсөлт үргэлжилнэ гэсэн хэд хэдэн эрсдэл байна.
• Эдийн засагт тодорхой бус, тогтворгүй байдал хамгийн ихээр сөрөг нөлөө үзүүлэхээр байна.

Цаашид манай улсын нийт экспортын 35 хувийг эзэлдэг зэсийн үнэ 2030 он хүртэл үргэлжлэн өснө. Зэсийн үнэ цаашид буурна гэсэн эрсдэл байхгүй. Үүнийг тайвшруулах хүчин зүйлийн нэг гэж үзэж болно

Алтны хувьд саяхан 4400 ам.доллар байгаад 2026 онд 3700 ам.доллар болж, тодорхой хугацаагаар унаад 2028 онд нэг унци нь 3300 ам.долларт очиж тогтвортой байна гэсэн таамгыг АНУ-ын хөрөнгө оруулалтын байгууллагуудыг дийлэнх нь дэвшүүлээд байна.

Нүүрсний хувьд сүүлийн 10 жилийн хугацаанд гайгүй явж ирсэн боловч олон улсын прогнозоор өсөхгүй, тэр дундаа коксжсон нүүрсний үнэ тийм ч айхтар өсөх хүлээлт байхгүй байгаа. 2022-2023 онд Хятадын зах зээлд өмнө нь байгаагүй үнэээр буюу 4 дахин өссөн ч буцаад буурсан.

Энд манай улс өөдрөгөөр төсөөлж, буруу тооцсон. Үүнээсээ болоод төсөв, санхүү, эдийн засгийн өсөлтийг энэ хэмжээнд унахгүй байх гэж бодож байсан ч өнөөдрийн хүндрэлтэй байдалд орсон. Ирэх оны хувьд бол энэ оны сүүлийн хагаст айхтар буурахгүй гэж таамаглаж хэр хэмжээгээр гаргах вэ гэдгээ зөв тооцоолж чадвал төсөвт ирэх, эргээд бодлогод нөлөөлөх сөрөг байдал бага байх болов уу.

Нүүрс дээр экспортын хэмжээ ойрхон байгаа хэр нь орж ирэх орлого нь бага байна гэдэг. Аливаа улсыг айл өрхөөр авч үэвэп Монголоос хэр их валют гарч, орж ирж байгаа нь зөвхөн гадаад худалдаа биш юм. Хөрөнгө орууллат, үйлчилгээ зэрэг бүгдийг нь нэмээд авч үзэх хэрэгтэй. Энэ нь төлбөрийн тэнцэл юм. Орж ирж буй болон гарч буй долларын зөрүү нь төлбөрийн тэнцэлээр тооцогддог. Төлбөрийн тэнцэл хасах байвал манайхаас мөнгө гадагшилж байна, нэмэх байвал тэр хэмжээгээр орж ирж байна гэсэн үг.

Төлбөрийн тэнцэлд бараа, бүтээгдэхүүний худалдаа голлон нөлөөлдөг. Тэр дундаа нүүрс, зэс нийлээд 73 хувийг эзэлж байна.

Өнгөрсөн жилтэй харьцуулаад авч үзэхэд нүүрсийг ойролцоо түвшинд гаргаж байгаа. Харин орж ирж буй орлого бараг 2 тэрбум ам.доллароор бага байна. Энэ нь гаргаж буй нүүрсний хэмжээнд бус цэвэр үнэтэй холбоотой. Үнэ 40 хэдэн хувиар унасан учир орж ирж буй долларын хэмжээ ийм бага байна. Эндээс харахад экспортын хэмжээ энэ оны 9 сарын байдлаар нэг тэрбум ам.доллароор буурсан үзүүлэлттэй байна.

Б.Болд